Troy dünən və bugün

Troy, Türkiyənin indiki Çanaqqala şəhəri yaxınlığında, Aralıq dənizi sahilində yerləşirdi  və möhkəm qala divarları ilə əhatə olunmuşdu. O, həm də Asiyada ən yaxşı strateji mövqedə – Dardanel boğazının yaxınlığında idi. Xarici gəmilərdən toplanan vergilər və  ticarət şəhəri zənginləşdirmişdi. Efes və Milet antik şəhərləri kimi dənizə yaxın olan Troy, Çanaqqala Boğazının cənubunda  liman şəhəri olaraq salınmışdır. Zamanla Karamenderes çayının şəhər sahillərinə daşıdığı allüvülər səbəbiylə dənizdən uzaqlaşmış və strateji əhəmiyyətini itirmişitir. Buna görə yaşanan təbii fəlakətlər və hücumlar sonrasında yenidən məskunlaşılmayıb, tərk edilmişdir.

Image result for city of troy map

Antik şəhərin adı fransız dilində “Troie” sözünün oxunuşundan Türkcəyə Truva olaraq keçmişdir. Şəhərin adı Yunan mənbələrində Τροία (Troia) olaraq keçir. Bəzi mütəxəssislər, şəhərin Türkçə “Troya” olaraq xatırlanmasının daha doğru olduğunu müdafiə etməkdədir. Strabon’a görə isə, bu bölgə əvvəllər Sigeia adlanırdı. Böyük İskəndərin əsgərlərindən biri olan I. Antigonos Monophtalmos, o zamanların ən nüfuzlu şəhərlərindən biri olan Neandreia və başqa 5 ərazinin xalqını Sigeria’ya köçürərək şəhəri daha da genişləndirib, yenidən qurdu. Şəhərin adı Lysimakhos tərəfindən, Böyük İskəndərin xatirəsinə ‘Alexandria Troas’ olaraq dəyişdirildi. Şəhər antik dövrün ən məhşur əsəri İlliada da təsvir olunmuşdur. Homerin “İlliada”sı qərb dünyasında qələmə alınan ən qədim əsərlərdən biridir. İlliada da şəhərin 10 ilə yaxın mühasirədə qalması və şəhərin Agamemnon tərəfindən işğal edilməsindən bəhs edilir.

Related image

Əfsanəyə görə Troyanın hökümdarı Priamosun həyat yoldaşı dəhşətli bir yuxu görür və bunu əri ilə kahinə danışır. O, yuxuda qarnından alovlar çıxıdğını görmüşdü, kahin bu yuxunu Hekabenin hamilə olması və dünyaya gətirəcəyi uşağın gələcəkdə Troyanın başına fəlakətlər açacağı şəklində yozumladı. Kral uşağı doğulan kimi öldürülməsi üçün adam tutsa da, o günahsız körpəni öldürə bilmir və vəhşi heyvanlar  öldürər deyə aparıb meşəyə qoyur. Uşağı bir kəndli tapır və onu böyüdür. Bu arada Kral Peleus və dəniz pərisi Thetis evlənir. Onlar münaqişə yaratmasın deyə dava-dalaş ilahəsi  Erisi toya dəvət etmirlər. Dəvət edilmədiyi üçün qəzəblənən  Eris Athena, Hera və Afroditin oturduğu stola üzərində “Ən gözələ” yazılan alma qoyur. Tanrıçalar arasında almanın kimə məxsus olması üstündə mübahisə düşür. İşin içindən çıxa bilməyən Zevs almanın kimə məxsus olmasını tapmağı bir ölümlüyə həvalə edir. Bunun üçün onlar almanı Troyada yaşayan çoban Parisə  verirlər. Priamosun oğlu olan Paris gözəl ilahələr arasında seçim edə bilmir.Tanrıçalar Parisin işini asanlaşdırmaq üçün rüşvət də təklif edirlər.Sonda Paris Afroditin ona dünyanın ən gözəl qadınını verəcəyi təklifini qəbul edir və onu qalib elan edir. O zamanlar dünyanın ən gözəl qadını isə artıq Menelaosla evli olan Helena idi. Afrodit Parisə Helenanı qaçırmağa kömək edir və onlar Troyaya qaçırlar. Bundan sonra Helenanın əri Menelaos ordusunu toplayıb, Troyaya hücum edir.  Bununla da On illik müharibədə başlayır. Uzun müharibədə Paris  və Priamosun digər oğlu Hektor ölür, Troyalılar Helenanı Menelaosa təhvil verməyə razı olsalar da, alma məsələsindən hirsləri soyumayan Hera və Athena şəhərin tamamilə darmadağın olması üçün əllərindən gələni edirlər.Müharibə yenidən şiddətlənir və işə Zevs də qarışır. Tam da ümidlərinin tükəndiyi bir vaxtda axeylərinən ən hiyləgəri Odysseus məhşur Troya atı planını ortaya atır.

Image result for city of troy

Onlar Atehnanın adına böyük bir taxta at düzəlib, sonra donanmanı geri çəkirlər. Əslində atın içində yunan əsgərləri var idi və donanma isə yaxınlıqdakı adada gizlənmişdi. Sözdə troyalılar atı yandırarsa Athenanın qəzəbinə tuş gələcəkdilər, atı qəbul edərlərsə ilahə Athenanın rəğbətini qazanacaqdılar. Hekayəyə  troyalı rahiblər çox inanmasa da, əhali buna əhəmiyyət vermir.Troyalılar bunun qənimət olduğunu fikirləşib şəhərə aparırlar və bunu bayram kimi qeyd etdilər. Gecə yunanlar atın içindən çıxaraq şəhərin darvazalarını açır və ordu şəhərə daxil olur. Onlar hər yeri yandırır və Troyanı zəbt edirlər. Şəhərin hakimi qoca Priamosu ailəsinin önündə qətl edirlər. Troyalı hakimlərdən yalnız Aeneas İtaliyaya qaçır və burada evlənir. Roma şəhərinin onun soyundan gələn Romus və Romulus qardaşları tərəfindən salındığına inanılır. İlladada qeyd olunur ki, Helena köhnə əri Menelaosla barışır və onunla Yunanıstana geri dönür. Onlar geri dönərkən ayrılıdları sahildə bir zamanların ən möhtəşəm şəhərindən geriyə yalnız xarabalıq qalmışdı.

Image result for city of troy map

Başıbəlalı şəhərin müasir hekayəsi də, olduqca qalmaqallıdır. 1863-65  ingilis ekspedisyaçı Frank Calvert ərazi haqında araşdırmalar edirdi. Gələcəkdə Heinrich Schliemann adlı həvəskar bir arxeoloq da ondan kömək alaraqTroya şəhərini tapacaqdı.Heinrich hələ kiçik yaşlarından Homerin əsərlərini oxumuş, burada xəzinə olduğu qənaətinə varmışdı. O, Homerin İlliadası üzərindən yola çıxaraq Troyada araşdırmaya başlayır. Olduqca acgözlü olan Heinrich 31may 1873 tarixində Priamosun xəzinəsini aşkar edir. Calvert və Heinrich xəzinəni əvvəl Yunanıstana, daha sonra Almaniyaya qaçırdır. II. Dünya Müharibəsindən  əvvəl Almaniyada olduğu bilinməkdə olan xəzinənin bir hissəsi müharibə sonrası itgin düşür.  Troya xəzinəsinin itən qisminin II. Dünya Müharibəsi sonunda, işğal edilən Berlində, gizlədildikləri Berlin zooparkından Ruslar tərəfindən aparıldıqları ortaya çıxdı. Uzun müddət xəzinənin onlarda olduğu iddialarını rədd edən Rusiya tərəfi, 1994-cü il əsərlərin burada olduğunu qəbul edərək, xəzinənin müharibənin təzminatı olaraq Rusiyaya çatacağı fikrini iddia etdilər. Oğurlanan hissənin Türkiyəyə təhvil verilməsi  mövzusunda isə Ruslar xəzinəni  Almaniyadan götürdükləri üçün Türkiyənin bunu tələb etmək hüququ olmadığını bildirdilər. Xəzinənin Rusiyadakı hissələri 1996-ci ildən bəri Moskvada olan Puşkin Muzeyində sərgilənməkdədir. Almaniyada  təxminən Troya xəzinəsinin 480 parçası olduğu zənn edilir. Bu əsərlər Berlində, Neues Muzeyində 103 və 104 nömrəli salonlarda yerləşir, lakin kolleksiyanın II. Dünya Müharibəsində itirilən hissələrin əsili olmadığından, surətləri sərgilənir.

Image result for troy

1870-ci illərdə Alman arxeoloq Heinrich Schliemann tərəfindən Tevfikiye kəndi ətrafında kəşf edilən antik şəhərdə çıxarılan xəzinənin çoxu hal-hazırda Türkiyə, Almaniya və Rusiya muzeylərində saxlanılır. Antik şəhər, 1998-ci ildən bəri Dünya İrsi Siyahısına salınmışdır, 1996-ci ildən bəri isə Milli Park statusundadır. 1975 ci ildə Milli Parkda troya atının müasir forması hazırlanmışdır.

Image result for troy turkey

Trans-Atlantik kölə ticarəti

Trans-Atlantik kölə ticarəti…

Köləlik tarixin yaddaşında müxtəlif dövrlərdə müxtəlif şəkildə qalsa da, bu baxımdan ən sarsıdıcı və geniş miqyaslısı Afrikada  XV-XIX əsrlər arasında aparılmış Atlantik kölə ticarəti idi. Qul alverinin başlaması dövrünə qədər afrikalılar üçün həyat sakit bir xarakterə malik idi, əhali arasında natural təsərrüfat hakim idi. XV əsrdən başlayıb qitə üzərində öz təsirlərini bügünə qədər  göstərən Atlantik və ya Trans-Atlantik adlandırılan qul ticarəti Amerika qitəsində işçi qüvvəsinin çatışmazlığı nəticəsində ortaya çıxmışdı. Yeni dünyada qul kimi əməyindən istifadə olunan ilk insanlar qitənin yerli əhalisi yəni hindular idi. Lakin uzun müddətli müharibələr və onların özü ilə birlikdə gətirdiyi yoxlucu xəstəliklər əhalinin sayının olduqca azalmasına gətirib çıxarmışdı. Eyni zamanda yerli amerikalılar olduqca dirəncli bir xalq olub, avropalılarla daim mübarizə aparırdılar. İşçi qüvvəsinə olan ehtiyac avropalıları Afrikadan qul ixrac etməyə vadar etdi. Bu dövrdən başlayaraq yerli qulları Afrikadan gətirilmiş qullar əvəz etməyə başladı.

Kölə üçbucağı…

Milyonlarla afrikalının həyat və azadlığını itirdiyi kölə üçbucağı Avropa, Afrika və Amerika qitələrini əhatə edirdi. Yolxucu xəstəliklər və yerli xalqdan çəkinən avropalılar qitənin içərisinə doğru getməyə qorxurdular, ona görə də qul alverində yerli hökümdar və tacirlərdən kömək alırdılar. Yerli tacirlər qitənin daxili rayonlarına gedir, uzun dəniz səyahətinə dözə biləcək qədər sağlam və dözümlü insanlar tapır, onları sahil regionlara gətirib, avropalı tacirlərə satırdılar. Bu zaman, daha çox düşmən qəbilələrin əsir götürülmüş üzvlərindən istifadə olunsa da bəzən yerli qəbilələrdən də insanlar zorla oğurlanır və qul  ticarətinin qurbanına çevrilirdi.Ticarətin daha rahatlıqla aparıla bilməsi üçün yerli idarəçilərlə əlaqələr qurulurdu, onlar da bu alverdən özlərinə düşən payı alırdılar. O zamanlar Qərbi Afrikanın Benin, Oyo və Daqomeya kimi bəzi krallıqlarının gəlirinin 80-90%-i qul alveri sayəsində təmin edilirdi.  Qul ticarəti geniş vüsət aldıqca yerli hökümdarlar satdıqları qullar hesabına varlanır, avropalılardan qulların yerinə müxtəlif məhsullar alırdılar. Öz həmyerlilərini avropalılara satan afrikalılar o dövrdə müəyyən səviyyədə varlanıb qitənin iqtsadi cəhətdən orta səviyyəli əhalisinə çevrilirdilər. Avropa limanlarından gətirilən müxtəlif mallar qullarla dəyişdirilir, qullar yüklənən gəmilər Amerika qitəsinə doğru yola çıxırdı. Burda plantasiyalarda qullar vasitəsi ilə becərilən məhsullar gəmilərə yüklənib geri Avropaya daşınırdı.  Bu ticarətin ən aktiv iştirakçıları Portuqaliya, İspaniya, Almaniya, İngiltərə, Danimarika və Hollandiya olmuşdur. Qullar ən çox atlantiksahili Qərbi Afrika ölkələrindən, Anqola və Konqo Demokatik Respublikasından aparılırdı.

Image result for atlantic slave trade maps

Ölümcül səyahət

Gəmilərə yüklənən insanlar uzun müddətli səyahətdə hər cür işgəncə və təhqirlərə məruz qalırdılar. Onların böyük bir qismi mənzil başına çatmamış ölürdü və ya intihar edirdi. Elə bundan qaynaqlanırdı ki, kölə daşıyan gəmilər “Tumberio”,  yəni “ölü daşıyıcıları” adlanmışdı. Ağır saxlanılma şəraiti və antisanitar mühitdə müxtəlif xəsətliklərə tutulurdular. Onlardan yalnız ən güclü və sağlam olanlar Amerika qitəsinə çata bilirdi. Bəzi afrikalılar daha öncə heç ağdərili insan görmədiyindən onları adamyeyən və ya ruh zənn etdiklərindən ölümlə geri vətənlərinə dönməyi ümid edərək ac qalaraq intihar etdi. Sağ qalanlar üçün hər şey daha dəhşətli idi. Daha sonra üsyan qaldırıb aöları öldürməıb aöları öldürməsinlər deyə gəminin göyərtəsinə zəncirləndilər, burada onların şəxsiyyətləri alçaldıldı, cansız əşya kimi münasibət göstərildilər. Qadın və uşaqlar müxtəlif şəkildə təcavuz və istismar olundular.Səyahəti tamamlayan qullar üçün yeni köləlik dövrü başlayırdı. Səyahət boyu müxtəlif xəstəliklərə tutulan qullar dənizə atılır, daha itaətkar görsənmələri üçün qulaqları kəsilirdi. Onlar burada satılır, plantasiya sahiblərinin əmrinə verilirdi. Burada torpaq sahilərinin qərarlarından asılı olaraq dayanmadan işləyir, ən kiçik qayda pozuntularına görə belə cismani cəzalar alır, damğalanır, qırmaclanırdılar.

Hollandiyanın  HMS Daphne gəmisində daşınan kölələr

Related image

Qara Qitə Afrika

Transatlantik qul alveri nəinki sadəcə Afrika, həm də dünya iqtsadiyyatına ciddi şəkildə təsir edən proseslərdən biri oldu. Afrikalı qulların əməyinin sayəsində yaradılmış və inkişaf etdirilən kənd təsərrüfatından əldə olunan gəlirlər hesabına bir çox Avropa şəhərləri çiçəklənirdilər. Ticarətin nəticələri qula çevrilmiş afrikalılar kimi Afrika qitəsi üçün də dəhşətli oldu. Qula çevrilənlər daha çox qitənin ən sağlam kişiləri olduğundan yerli əhalinin yaş və cins tərkibi kəskin şəkildə dəyişdi. İşçi qüvvəsi çatışmazlığı iqtsadi durğunluğu bərabərində gətirdi. Qul ticarətini qadağan edən ilk ölkə Danimarka oldu. Ticarətin Amerika və Avropada qadağan olunmasından sonra gəlirlərini bunun üzərində quran afrika krallıqları tənəzzülə uğradı. Transatlantik qul ticarəti irqçilik ideologiyasını da bərabərində gətirdi. Ağdərili insanların qaradərilərə olan mənfi və alçaldıcı münasibətin formalaşması ilə yanaşı yerli əhalinin adət-ənənə və dini inanclarının təxrib olunmasına gətirib çıxardı.

Qul alveri XVIII əsrin başlanğıcında özünün ən yüksək həddinə çatmış və çox qul alan ölkə Braziliya olmuşdur. Bəzi məlumatlara görə Amerikaya daşınan afrikalı sayı 10-12 milyon nəfər idi, bəzi mənbələrdə hətta 40 milyona qədər afrikalının kölə ticarətinə cəlb olunduğu qeyd olunur. Lakin bu sadəcə Amerikaya sağ-salamat çatan qul sayı idi, bu sayın yolda həlak oldunanlarla birlikdə təxminən 200 milyona çatdığı hesab edilir.

Sonda isə yazılanları az da olsa təsəvvür edə bilməyiniz üçün mövzu ilə bağlı çəkilmiş Amistad filmindən bir video təqdim edirəm.

 

 

 

 

 

“Vegan Logo”lu məhsullar

Dəfələrlə dost-tanışın, hətta bəzən tanımadığım insanların belə Azərbaycanda vegan məhsulların əldə olunması haqqında sualları ilə qarşılaşmışam. Turana xanım bu haqda gözəl bir araşdırma edib və bəzi məhsullar haqqında ətraflı məlumat verib.
Buyurub oxuya bilərsiniz.
Image result for vegan cleaning products
*Şəxsi Gigiyena-Kosmetik-Təmizlik Siyahısı
(Hər büdcəyə uyğun)
Siyahını hazırlamaqda məqsədim Azərbaycanda Vegan olmağın heç də düşünüldüyü qədər mümkünsüz olmadığını sübut etmək, yeni vegan olmuş və vegan olmaq istəyən dostlarımıza az da olsa kömək etməkdir.
Çox təəssüf ki, yaşadığımız ölkədə “Vegan Logo”lu məhsullar tapmaq çox çətindir (hətta Cruelty-Free logosu görəndə belə böyük sevinc yaşayırsan 😊). Siyahıda adlarını çəkdiyim məhsulların veqan olması qərarına müxtəlif ölkələrə aid rəsmi saytlar, blog yazıları, veganların paylaşımları sayəsində gəlmişəm, əksəriyyəti logosuz olsa da veqanların istifadəsinə uyğundur. Adlarını çəktiyim məhsulları rahatlıqla tapa biləcəyinizə isə tam əmin ola bilərsiz, Bakıdakı bir neçə marketi və mağazanı gəzib, bəzilərinin isə rəsmi saytına nəzər salıb, mövcud resursların hamısını nəzərə almağa çalışmışam.

Siyahıda əsasən gündəlik həyatımızda ehtiyacımız olan və uyğun qiymətə əldə edə biləcəyiniz şəxsi gigiyena, kosmetik və təmizlik vasitələrinə yer verilib. Buyurun… 😊

*DİŞ MƏCUNU


– Splat – Bütün məhsulları veqan deyil, sadəcə siyahıdakılar veqanların istifadəsi üçün uyğundur. Məhsulu almadan öncə rəsmi sayta nəzər sala bilərsiniz:

 https://www.splatoralcare.uk/collections/toothpastes/vegan-friendly

Active+
Blackwood+
Dream
Ginger
Lavendersept+
Sea Minerals
Sensitive+
White Plus+
Qarşısında (+) işarəsi olan məhsulları apteklərdə və marketlərdə tapa bilərsiniz.
*Gigiyena, Saçlara və Dəriyə Qulluq*SABUN/DUŞ GELİ

– Dalan – siyahıda adları olanlar veqandır (Yalnız Kontinental Market)“Antique” seriyası bərk sabunlar
“d’Olive” maye Sabun- Зеленая аптека (Green Pharmasy) – Veqan seçimlərə saytdan baxa bilərsiniz:

(Makromart/Bizim Market, 28 may-Keçid, Bəzi Apteklər)
– Fresh Juice – bütün məhsulları veqandır. (Makromart, Bizim Market, 28 may-Keçid, Bəzi Apteklər)
– essential Waitrose – aşağıda adları çəkilənlər veqandır. (Yalnız Bravo Market)essential Waitrose pure (sensitive) shower gel, 250ml
essential Waitrose (sensitive) vegetable soap, 125g
essential Waitrose pure (sensitive) vegetable soap,4x125g
essential Waitrose glycerine pure soap, 100g
essential Waitrose clementine & ginger soap, 4x125g
essential Waitrose lemon blossom & amber soap 4x125g
essential Waitrose chamomile soaps, 4x125g
essential Waitrose green tea & apple soap 4x125g
essential Waitrose salt & kelp soaps, 4x125g
essential Waitrose olive & jojoba soaps 4x125g
essential Waitrose sensitive handwash, 250ml*ŞAMPUN
– Зеленая аптека – Bütün saça qulluq məhsulları veqanlar üçün uyğundur (Green Pharmasy) (Makromart, Bizim Market, 28 may-Keçid, Bəzi Apteklər)

– İntensive Hair Therapy (Burdock Shampoo) (Makromart/Bizim Market, 28 may-Keçid, Bəzi Apteklər)*DƏRİYƏ QULLUQ (ÜZ/BƏDƏN)

– Зеленая аптека (Green Pharmasy) (Makromart/Bizim Market, 28 may-Keçid, Bəzi Apteklər)

Bədən üçün qulluq vasitələri veqan seçimlərə sayta baxa bilərsiniz:
*ANTİPERSPİRANT-ƏTİR
– Прелесть Bio ((Makromart Bizim Market, Araz Market)- Чистая линия – Фито-дезодоранты (İstehsalçı “Калина” firması canlı testlərində məşhur olan Unilever firmasına bağlı olsa da rəsmi olaraq canlılar üzərində test etmədiklərini açıqlayıb. Yenə də qərar sizə qalır.) (Bütün marketlərdə tapa bilərsiniz)
– D&P Parfum – Bakıda bir çox yerdə mağazaları fəaliyyət göstərir.
*GİGİYENİK BEZ

– MOLPED: “Hayat Kimya”ya aid bütün məhsullar kimi bezlər də veqanların istifadəsinə uyğundur.*TƏMİZLİK

*TƏMİZLİK MƏHSULLARI– Frosch- Bingo “Hayat Kimya”ya aid bütün məhsullar kimi veqanların istifadəsinə uyğundur.

– essential Waitrose – siyahıda adları olan məhsullar veqanların istifadəsi üçün uyğundur (Yalnız Bravo Market)

— Paltarlar üçün yuyucu vasitələr

essential Waitrose sensitive washing powder
essential Waitrose biological liquid
essential Waitrose biological washing powder
essential Waitrose biological tablets
essential Waitrose non-biological powder
essential Waitrose non-biological tablets
essential Waitrose colourcare washing powder
essential Waitrose colourcare tablets
essential Waitrose washing powder handwash & twin tub
Waitrose waterproof clothing wash

— Paltaryuyan maşın üçün vasitələr

essential Waitrose washing machine descaler, 250g
essential Waitrose 15 laundry water softener tablets, 15x15g
essential Waitrose laundry water softener gel, 750ml
essential Waitrose washing machine cleaner*SALFET – Papia “Hayat Kimya”ya aid bütün məhsullar kimi veqanların istifadəsinə uyğundur. (Marketlər)- Familia “Hayat Kimya”ya aid bütün məhsullar kimi veqanların istifadəsinə uyğundur. (Marketlər)

– Unibaby (Marketlər)

– essential Waitrose (Yalnız Bravo Market)

essential Waitrose pure (sensitive) facial wipes, 25 sheets
essential Waitrose recycled kitchen towels white
essential Waitrose Pure White Toilet Rolls

***
Bundan əlavə təbii yağlardan istifadə edə bilərsiniz və www.zehirsizev.com adresində də müxtəlif reseptlər (D.I.Y) mövcuddur.
***
Azərbaycanda “Vegan Logo”suna sahib kosmetik vasitələr adətən siyahıda yer alan məhsullardan daha bahalı olur amma yenə də bildiklərimi qeyd edim istədim.
– Natura Siberika (28 MALL)
– Nesti Dante Sabun ( Kontinental Market)
–  CD Feuchtigkeitsdusche Wasserlilie – duş geli ( Kontinental Market)
+ “Organic Baku” mağazalarından da vegan (logolu) məhsulları əldə edə bilərsiniz. (Xüsusən endirim günlərindən yararla bilərsiniz) https://www.instagram.com/organic_baku/
***
Siyahıya əlavəniz, siyahıyla bağlı hər hansı sualınız varsa və ya siyahıda hər hansı bir səhv olduğunu, düzəlişə ehtiyac olduğunu düşünürsünüzsə rəydə yaza və ya happyvegan.az@gmail.com ünvanına e-poçt göndərə bilərsiniz.
Vegan olmaq üçün heç də zənn edildiyi kimi maddi imkanlar əsas deyil. Sevgi, hörmət, mərhəmət yetər.
Siyahını bəyəndinizsə zəhmət olmasa paylaşın, dostlarınız da xəbərdar olsun.
Daha çox məqalə üçün aşağıdaki blog və səhifəni izləyə bilərsiniz :

Bakı niyə küləklər şəhəridir ?

Yəqin ki, çoxunuz xarici dostlarınıza Bakı haqqında danışarkən onun “küləklər şəhəri” adlandığını vurğulamısız. Küləkli və tozlu Bakı mənim kimi allergiyası olan insanlar üçün doğulacaq ən son şəhərlərdəndir.  Bu yerdə Bakı niyə belə küləklidir ki ?  Ümumiyyətlə bu sözün mənşəyi hardan gəlir ?  Bu külək nəyə lazımdır axı ? kimi  olduqca maraqlı suallar meydana çıxır. Bakı sözünün tarixi haqqında bir çox fikirlər mövcuddur, əsas tarixi mənbələrdə onun adı farsca Badu-Kubə, ərəbcə Əl-Bakiyə, türkcə isə Atəşi-Baquandır. Biz  küləklər şəhəri mənasına gələn Badu-Kubə sözünə bir çox kitablarda rast gəlmişik. Əslində isə  Bakının adı qədim zamanlarda daha müqəddəs bir məna “tanrılar şəhəri” mənasını kəsb etmişdir. Bu Bakıda əzəldən mövcud olan zəngin neft-qaz ehtiyatları ilə bağlı olmuşdur.  Abşeron yarmadasında neft quyularının kütləvi şəkildə qazılması dövrünə qədər burada onlarla od fontanları olub. Qədim insanlar mif və fövqəltəbii hadisələrə qarşı daha həssas olduğundan, Bakı onlara olduqca heyrətamiz və sehirli gəlmişdir. Bu mənada onlar Bakını Atşi -Baquan adlandırmışlar. Atşi  atəş, Baqu isə allah deməkdir. Bunlar əsl türk mənşəli sözlərdir. Bəzi mənbələrdə atəş sözünün fars mənşəli olduğu qeyd olunur, buna səbəb isə sözün formalaşdığı Manna, Midiya kimi dövlətlərin indiki İran ərazisində yerləşmiş olmasıdır. Beləliklə,  Atşi-Baquanın mənası Atəş Allahının yeri deməkdir.Ərəb işğalından sonra onlar İslamın yayılmasını sürətləndirmək üçün şəhərin adını dəyişirlər. Beləliklə, mistik alovlu tanrılar şəhərinin sakinləri qədim inanclarından uzaqlaşdılar.

Image result for old baku

Bakı sözünün hardan gəldiyinə az da olsa toxunduq, indi isə qayıdaq “küləklər şəhəri” Bakıya…

Bakı niyə bu qədər küləklidir ? İqlim coğrafi mövqe, relyef və hava kütlələrinin hərəkəti və s. amillərin təsiri ilə formalaşır. Külək iqlimin əsas göstəricilərindən biri olduğundan bu amillər onun formalaşmasına və sürətinə də birbaşa təsir edir. Bakıda əsən küləklərin formalaşması  Abşeron yarımadasının  iqlimində çox ölkənin relyef xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Aşağıdaki xəritəyə diqqətlə baxsaz görərsiz ki, Böyük Qafqaz dağları şimal-qərbdən, cənub-şərqə doğru Xəzər dənizinə qədər uzanır. Ancaq, gördüyünüz kimi sahilboyunda dar  zolaq şəklində düzənlik ərazi yerləşir.

Image result for north caucasus relief map

Yəqin ki, hamımız  küləyin dar küçələrdə necə sürətlə sovrulmasının şahidi olmuşuq. Abşeron küləkləri də buna bənzər bir hadisə nəticəsində yaradır. Deməli, şimaldan gələn hava kütlələri Böyük Qafqaz dağlarına qədər maneəsiz gəlir, burada dağlarla qarşılaşan küləklər bir növü dar zolaqdan  Bakıya doğru çəkilərək, sürətini artırır. Elə buna görə də ölkə ərazisində küləklərin orta illik sürəti əsasən 5 m/s-dək təşkil etdiyi halda, bu Abşeron yarımadasının dənizsahili ərazilərində o, 6-8 m/san (8.6m/san) arasında dəyişir. Burada küləyin sürəti 15 m/s və daha çox olan günlərin sayı 100-145 gün təşkil edir. Bu küləklərin təsiri qış aylarında daha da artır. Bu zaman Arktika hava kütlələti Kara və Barens dənizləri, Qərbi Sibirin və Şərqi Avropanın üzərindən keçməklə dar keçiddən və həm  də Xəzər üzərindən ölkəmizin ərazisinə daxil olur. Küləklərin fomalaşmasında Xəzər dənizinin rolu da xüsusi vurğulanmalıdır. Sibir və Qazaxıstan üzərindən gələn  quru və soyuq hava kütlələri Xəzər üzərindən keçərkən dənizin təsiri kontinental xüsusiyyətləri mülayimləşir. Eyni zamanda Xəzər ilə Azərbaycanın sahil əraziləri arasındakı təzyiq fərqi nəticəsində yerli hava kütlələri də formalaşır.

Image result for bakıda külək

Məsələn, hamımızın tanıdığı Xəzri buna misal ola bilər. Xəzri Azərbaycanda əsən ən güclü küləkdir və onun sürəti 35-40 m/san çatır. Şimal və şimal-şərq istiqamətli Xəzri yayda temperaturu aşağı salır, sərinlik gətirir, qışda isə havanı soyudur. Havanı təmizləsə də təsərrüfata ziyan vurur. Normal vaxtlarda elə də böyük problem yaratmasa da, quru və soyuq havada olduqca bezdiricidir. Bu həm də, mənim kimi tənəffüs sistemi ilə bağlı problemi olan insanlar üçün arzuedilməzdir.

Bəs biz küləyi öz xeyirimizə necə istifadə edəbilərik?

Related image

Külək həm də tükənməz enerji mənbələrindən biridir. Küləyin gücündən insanlar qədimdən faydalanırlar. Yelkənli gəmi və yel dəyirmanları buna nümunə kimi göstərilə bilər. Külək enerjisi maya dəyəri, ekoloji təmizliyi və tükənməzliyinə görə ən sərfəli enerjilərdən biri sayılır. Külək elektrik stansiyaları köçəri quşların hərəkət trayektoriyasından və əhalinin sıx məskunlaşdığı ərazilərdən uzaqda yerləşdirilməlidir. Külək pərləri çox səs küylü olduğundan insanların psixologiyasına mənfi təsir göstərir, həm də qurğularda baş verə biləcək nasazlıqlar nəticəsində hərəkətdə olan pər qırılarsa, o yüksək sürətlə bir neçə yüz metr məsafədə hərəkət edə bilər ki, bu da olduqca təhlükəlidir. Bu gün ölkəmizdə  az da olsa alternativ enerji mənbələrindən istifadə olunur. Bu  həm ekoloji cəhətdən təmiz, həm də tükənməyən enerji mənbəyidir. Artıq bir neçə bölgədə küləkdən enerji almaq üçün qurğular qurşadırılıb. Hal-hazırda küləkdən alınan enerji təxminən 7% ə qədər təşkil edir. Bunun inkişaf etdirilməsinin böyük perspektivləri olduğunu deməyə isə yəqin ki, ehtiyac yoxdur. 🙂

 

Lion

Son zamanlar izlədiyim filmlər arasından ən bəyəndiyim və həm də məni olduqca düşünməyə vadar edən Lion haqqında biraz danışmaq istəyirəm.Filmi izləmək istəyənlər üçün maraqsız olmasın deyə mən nə filmin sonu,aktyorları, nə də dönüş nöqtələri haqqında yazmayacam. Əsas olaraq mənim diqqətimi çəkən hissələri araşdırdım və əminəm ki, mənim kimi film izləməyi sevən insanlar bu yazını oxuduqdan sonra filmi mütləq izləmək istəyəcək. Deməli, film bir gəncin gerçək həyat hekayəsi haqqında olub, Saroo Brierley inA Long Way Home” (Evə gedən uzun yol) kitabına əsasən çəkilib. Filmin qəhrəmanı Saroonun uşaqlığı Hindistanın Khandwa şəhərində keçib. Uşaqlıq sözünü dırnaq içərisində yazmaq daha düzgün olardı… Anası daş daşımaqla məşğul olan Saroo və qardaşı qatarlardan kömür oğurluyaraq satırlar. Hərəkət edən qatarın üzərində 5 yaşında bir uşaq düşünün.

Image result for saroo on train üith his brother lion movie

İlk öncə uşaq əməyi, kiçik yaşlarından fiziki əməklə məşğul olmağa məcur olan, təhsildən yayınan uşaqlara diqqət çəkmək istərdim. Əlbəttə, sadəcə oturub filmin dadını çıxara bilərdim, ancaq düşünmədən edə bilmir insan. Hindistan uşaq əməyinin ən çox istismar edilidiyi ölkədir. Siyahıalma zamanı müəyyən olunub ki, 1991-2001 ci illər arasında fiziki əməklə məşğul olan uşaqların sayı 11.28 milyondan 12.59 milyona qədər artmışdır. Andhra Pradesh təşkilatının hesablamalarına görə əksəriyyətini qızlarn təşkil etdiyi, 7- 14 yaşdan arası 400.000 uşaq pambıqçılıq təşərrüfatlarında gündə 14-16 saat olmaqla işləyirlər. Hindistanın  zəngin olduğu dəyərli daşların hasilatı sahəsində çalışanların 40% ni uşaqlar təşkil edir. Qadağaların olmasına baxmayaraq uşaq əməyindən təşərrüfatın hər sahəsində istifadə olunur. Sosial və iqtsadi problemlər, əhalinin çoxluğu bu problemin həllini çətinləşdirir. Çin ,Banqladeş kimi ölkələrdə olduğu kimi Hindistanda da, əhalinin azaldılmasına yönələn demoqrafik siyasət keçirilsə də, əhalinin inancları və adət -ənənəsi, kasta quruluşunun mövcudluğu, savadsızlıq və s. doğum əmsalının yüksək olaraq qalmasına səbəb olur.

Image result for child labor in india charts

Saroo özü də bilmədən qatarla evindən çox uzağa,  məhşur liman şəhər Kəlkəttəyə gəlib çıxır. Burada iki əsas hissə diqqətimi çox çəkdi. Bir metroya aid tuneldə küçə uşaqları yığışaraq yatırlar, Saroo da onlara qoşulur. Gecənin qaranlığında anidən çıxan adamlar uşaqları zorla yatdıqları yerdən sürüyərək  çıxarırlar. Adamların kim olduğu və məqsədləri olduqca düşündürücüdür. Film haqqında oxuduğum yazılardan birində bu adamların uşaqları küçələrdən yığan məmurlar olduğu yazılırdı. Məncə heç də, məmura bənzəmirdilər və xoş niyyətli görünmürdülər. Saroo qaçır, arxasınca da bir adam, səhnəni təşəvvür edin. Çıxışda əynində uniforma olan bir adam siqaret çəkir. Uşağı qovaladıqlarını  görür, digərlərinin qışqırıqlarını da eşidir. Adam heç bir reaksiya vermədən siqaretini çəkməyə davam edir. Yəni işçilər belə uşaqların zorla yığılaraq aparmasına alışıb, bu haqda heç nə etmirlər. Saroo buradan da qaçaraq küçədə insanların ətrafına yığışıb yatdığı bir bütün yanına gəlib çıxır. Şirlə müşayiət  olunan qadın bütünü biraz araşdırdım, onun hindlilərin anası adlanan Bharat Mata olduğu qənaətinə gəldim.  Qaranlıq küçədə yanlız onun ətrafında yandırılan şamlar işıq saçır. Ətrafına çiçəklər, müxtəlif yeməklər, mevələr qoyulub. Saroo tanrıçanı salamlayaraq onun üçün qoyulan yeməklərdən biraz götürür. Elə bu yerdə ağlıma gəldi ki, görəsən bu yeməkləri küçədə yaşayanlar götürə bilər mi ? Kiçik bir araşdırma etdim, və öyrəndim ki, dünyanın ən qədim dinlərindən olan Hinduisimdə tanrılara yemək təqdim edilməsi olduqca əhəmiyyətli rituallardan biri imiş. Hətta hindular evlərində də yemək yemədən öncə onu qurbangahlara və ikonalara təqdim edir, sonradan özləri yeyirmiş.Tanrılara təqdim olunan qida “prasadam”, bu proses isə “Naivedyam” adlanır. Məbədlərdə olan yemək və digər qida məhsulları isə “Aarti” adlanan mərasimdən sonra insanların götürməsi üçün uyğun hesab edilir. Aarti zamanı məbədin din adamı xüsusi musiqilərin sədaları altında yeməkləri tanrıya təqdim edir. Aarti və Prasada(mərhəmət) rituallarının insan ruhunu saflaşdırdığına inanılır. Yəni insanlar egolarından azad olub, tanrılara öz idalarını təqdim edirlər, bir sözlə tanrıya ifadə edirlər ki, mənim olan sənindir. Tanrının heç bir yeməyə ehtiyacı olmadığını bilirlər, tanrı sevgiyə və sədaqətə ehtiyac duyur. Beləliklə yemək adi ehtiyacın ödənilməsindən çox daha ali bir prosesə çevrilir. Tanrı insanların ona olan sədaqəti ilə mənəvi olaraq qidalanır və insanların ona təqdim etdiyi yeməkləri necə deyərlər hifz edir.

Image result for aarti in temples

Bu arada qayıdaq filmə, Avstraliyalı bir ailə tərəfindən  övladlığa götürülən Saroo zaman keçdikcə böyüyür və təhsil alır. Keçmişi haqqında elə də xatırlamayan gənc bir dostunun evində təsədüfən rasladığı Hindistanda küçələrdə satılan bir şirniyyat onun xatirələrini canlandırır (Hansı ki, bu şiriniyyatdan həmişə yemək istəsə də, pulları yox idi). Yenə bir dostunun verdiyi məsləhətlə Google Earth dən istifadə etməklə evini axtarmağa başlayır. Onu evindən ayıran qatarda keçirdiyi təxmini zamanla gedə biləcəyi yolun uzunluğunu və Kəlkəttədən o məsafədə olan, dəmir yolunun üzərində yerləşən məntəqələri axtarır. Tam da axtarışdan bezdiyi anda təsəvvürünə böyüdüyü yer, anası və evini gətirir. Nə isə bunları filmdə izləyərsiz, mən isə sizə onu və bir başqa hind uşağı övladlığa götürmüş qadın haqqında danışmaq istəyirəm. Saroo  qardaşı ilə yaşadığı problemlərə(filmi izləyin görəcəksiz) görə xəstəhal olan anası ilə danımağa gəlir. Burda mənim marağıma səbəbolan əsas məsələni filmdən bir dialoq şəkilində verirəm:

Saroo : Öz uşaqların olmadığı üçün təəssüflənirəm, biz təmiz bir keçmişlə gəlmədik,öz uşaqların olsa idi, fərqli olardı. Siz sadəcə bizi deyil, həm də keçmişimizi övladlığa götürmüsüz. Sizi incitdiyimizi düşünürəm.

Anası : Mən dünyaya uşaq gətirə bilərdim.Uşaq sahibi olmamağı özümüz seçdik.Biz sizin ikinizi istədik, həyatımızın bir parçası olun istədik.Bunu biz seçdik. Atana aşiq olmağımın səbəblərindən biri də budur.Çünki ikimizdə dünyada yetərincə insan olduğuna inanırdıq. Yeni uşaqlar doğmaq heç bir şeyi düzəltməyəcəkdi.Fəqət sizin kimi əziyyət çəkən uşaqları alıb, böyütmək, sizə bi şans vermək…Əsil mənalı olan budur.

Bəli ! Dünyanın bir tərəfində insanlar qəribə tanrılara qurbanlar verib, bilincsizcə çoxalarkən, başqa bir tərəfdə onlar dünyanın gələcəyini, insan artımının yaratdığı problemləri düşünürlər. Bu yolda çoxalmamağı seçib, heç tanımadıqları insanların övladlarını öz uşaqları kimi böyüdüb, oxudurlar. Bir sözlə onları dünyaya faydalı bir insan kimi qazandırırlar. Təəssüf ki, bu kimi insanlar dünyada olduqca azdır.

Related image

Saroonun evini illərcə tapa bilməməsinin səbəbi 5 yaşında olarkən yaşadığı yerin adını düz tələffüz etməməsi olub. Ona görə də  Kəlkəttədə heç kim onun harda yaşadığını bilməyib, ailəsindən xəbər çıxmadığından və onu övladlıq veriblər. Hə bir də, siz  ən sonda filmin adının niyə məhz “Lion” olduğunu da öyrənəcəksiz.Filmin bitdikdən sonra, gerçək  Saroonun avstraliyalı  və hindistanlı anasının görüşdüyü video verilir.(real həyatda çəkilmişdir). Saroo Brierley hal-hazırda 30-31 yaşlarındadır və böyüdüyü Tasmaniyada yaşayır. Mən isə ən sonda sizə bu möhtəşəm filmi izləmək səbəbim olan Sianın “Never Give Up” mahnısının videosunu təqdim edirəm. Heç bir zaman ümidinizi itirməyin. Oxuduğunuz üçün təşəkkür edirəm. 🙂

 

Orda bir kənd var, uzaqda

Müasir dövrdə Azərbaycanda yaşayan xalqların tarixi-etnoqrafik, sosioloji, habelə etnolinqivistik və etnopsixoloji baxımdan  öyrənilməsi əsrlər boyu bu ərazidə yaşayan, onun məhdud ərazilərində məskunlaşan, sayı bir və ya bir neçə mindən artıq olmayan, həm də, dünyanın etnik xəritəsində ancaq Azərbaycanda mövcud olan etnosların varlığını qoruyub saxlamaq, onların  mədəni irsini dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq baxımdan çox önəmlidir. Azərbaycanın  coğrafi və strateji mövqeyi, iqlim şəraiti,  yeraltı və yerüstü sərvətələrinin zənginliyi ilə bağlı olaraq,  bir çox xalqlar vaxtaşırı olaraq buraya köç etmişlər. Azərbaycan ərazisində aparıcı etnos olan türkdilli azərbaycanlılarla yanaşı  80-dən artıq xalqın nümayəndəsi yaşayır. Elə buna görə də, söhbəti İsmayıllı rayonu ərazisində yerləşən Dərə və Köhnədaxar kəndlərindən salmaq istəyirəm. Əminəm ki, bu kəndlər haqqında məlumatınız ya çox azdır, ya da heç yoxdur. Elə isə, tanışlığa Dərə kəndi ilə başlayaq.

Dərə kəndi İsmayıllı rayonunda  Gəndov kəndindən 3-4 km aralıda, dağların arasında, Dərə çayının yaxınlığında yerləşir. Kəndə getmək üçün ilk öncə Girdiman çayının sahilində yerləşən  Gəndov kəndinə doğru yola çıxdıq. Yol üstü İsmayıllı – Lahıc yolu üzərində yerləşən məhşur Zərnava asma körpüsünü də ziyarət etdik. 1969-cu Girdimançay üzərində salınmış körpü Zərnava kəndinin əhalisinin həyatında olduqca əhəmiyyətli yer tutur. Qeyd edim ki, körpü bir neçə dəfə təmir olunub.

Hafiz Suleymanov adlı şəxsin şəkli.

Gəndov kəndinə çatdıqdan sonra isə dağ cığırı ilə Dərə kəndinə doğru yürüyüşə başladıq. Qeyd edim ki, kəndə heç vaxt maşın yolu olmayıb, və bu da kənd əhalisinin həyatını olduqca çətinləşdirir. Elə buna görə də, kəndlilərin gündəlik həyatlarında at, eşşək kimi heyvanların rolu olduqca böyükdür.

Dərə kəndə gedən cığır

IMG_6243.jpg

Kənd Girdmançayın qollarından biri olan  Dərə çayın yaxınlığında yerləşən təpənin üzərində salınıb.Evləri atlarla materiallar daşıyaraq tikiblər. Şirin su mənbəyinə yaxın və həm də  çayda baş verə biləcək daşqın və ya seldən qorunmaq üçün çay yatağından hündürdə yerləşən kəndin strateji-coğrafi  mövqeyi olduqca əlverişlidir.

O uzaqda görünən evlər, Dərə kəndidir. (1300+m)

Hafiz Suleymanov adlı şəxsin şəkli.

Kənddə 8 ailə yaşayır və onlar milliyyətcə tatlardır. Tatlar Cənubi Qafqaza ilk dəfə Sasani İmperiyası dövründə  şimal sərhədləri qorumaq məqsədi ilə köçürülmüşlər. Azərbaycanda İsmayıllı rayonu ilə yanaşı  Abşeron yarımadasında və Xızı, Şabran, Quba, Şamaxı, rayonlarının bir sıra kəndlərində yaşayırlar.Tatlar 3 qrupa bölünür : müsəlman tatları, qriqoriyan tatları, yəhudi tatları. Qriqoriyan tatları demək olar ki, artıq Azərbaycan ərazisində yaşamırlar. Dağ yəhudiləri isə Quba rayonundakı Qırmızı Qəsəbədə kompakt halında, Oğuz rayon mərkəzində və Bakıda yaşayırlar. Ərəb işğalından sonra tatların bir çoxu islam dinini qəbul etmişdir. Tat dili Hind-avropa dillər ailəsinin İran qrupuna daxildir və şifahi nitqdə bir-birini qarşılıqlı başa düşən Şimal, Mərkəzi və Cənub kimi üç əsas ləhcəyə bölünür. Onlar Azərbaycanla yanaşı Qırğızıstan, İran, Qazaxıstan və Rusiya kimi ölkələrdə də yaşayırlar.

Uzun və yorucu yürüyüşdən sonra kəndə çatmağın sevincini yaşayırdım. 😀

Yegana Ibadli adlı şəxsin şəkli.

Dərə Kəndində demək olar ki, hamı bir-biri ilə qohumdur.Əhalinin əsas məşğuliyyəti maldarlıq və əkinçilikdir. Qonağı olduğumuz ailə bizi olduqca mehriban qarşıladı, qışın ortasında sözün əsl mənasında qarlı dağlar aşmağımıza dəydi. Odun peçinin çırtıltısını dinləyərək  dağdan yığılmış böyürtkən və qaragilə ( kənddə qaragiləyə nargilə deyirlər) mürəbbəsi ilə kəklikotulu çay içmək bütün yorğunluğumuzu unutdurdu.

IMG_6325.jpg

Süfrə başına yığıldıq , bu arada kəndin ağbircəyi Mailə nənə ilə söhbət edəcək fürsətimiz oldu. 72 yaşlı Mailə nənə kəndin ən yaşlı sakinidir, O deyir ki, 110 yaşında vəfat etmiş qayınanası və onun anası da bu kənddə doğulub. Buradan kəndin nə qədər qədim olmasını təsəvvür edə bilərik.

MİL Şəbəkəsi adlı şəxsin şəkli.

Təbiətin qoynunda şəhərin  səs küyündən uzaqdan yaşamaq hər nə qədər gözəl olsa da, kənd həyatının  çətinlikləri də bir o qədər çoxdur. Kənddə əsas problem yol və məktəbin olmamasıdır. “Gözdən uzaq olan könüldən də iraq olar” deyimini Dərə kəndi üçün istifadə etmək yerinə düşərdi. Dağların arasında yerləşdiyindən və kiçik olduğundan hətta İsmayıllı rayonun əhalisi belə kəndin varlığından xəbərsizdir. Xəritədə adı verilməyən kəndin turizm potensiali olduqca böyükdür. Nənəmiz deyir ki, bəzən kəndi görmək üçün gələnlər yolüstü dayanıb, kəndə gedən yolu soruşsalar da, rayonda kəndi tanımayanlar bizdə belə kənd yoxdur deyib, gələnləri geri qaytarırmış.Yol olmadığından ərzaq və digər məhsulların daşınması,uşaqların məktəbə getməsi də olduqca çətindir. Kəndlilər 1-2 həftədən bir rayon mərkəzi və digər kəndlərə gedərək gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaq üçün bazarlıq edirlər. Heyvanlar üçün saman və yemi, odunu at və eşşəklə daşıyırlar. Kənddə məktəb yoxdur, uşaqlar Gəndov kəndindəki məktəbə gedirlər, bəziləri isə heç vaxt məktəbə getməyib. Şagirdlər məktəbə çatmaq üçün 1-2 saat piyada yol getməlidirlər. Qar, yağış yolu olduqca çətinləşdirdiyindən onların məktəblilərin davamiyyətinə mənfi təsir göstərir. Bundan başqa kənddə təcili bir hadisə baş verərsə, ən yaxın tibb məntəqəsinə çatmaq bir neçə saat aldığından yolun çəkilməsi olduqca vacibdir.Kənd sakinləri bildirir ki, dəfələrlə yol çəkilməsi ilə bağlı lazımı qurumlara müraciət etsələr də, onların müraciətlərinə baxılmayıb.

Köhnədaxar kəndi (1400+m)

Kəndə gedən dağ yolunun qarı ərimədiyindən buraya gəldiyimiz yolla geriyə qayıdıb,  avtobusla getdik. Bu kənddə yay aylarında 30-40 , qışda isə 15-20 ailə yaşayır. Onlar da milliyətcə tatdırlar. Əhalinin məşğuliyyəti və həyat tərzi demək olar ki, Dərə kəndinin əhalisi ilə eynidir.Burda da bizi isti odun peçi, kəklikotu çayı və mehriban insanlar qarşıladı. Bu kəndi mənim üçün unudulmaz edən isə balaca Aysu oldu. Evin balaca, şirin qızı  Aysu bizə gündəlik həyatından danışdı. O deyir ki, yol uzaq olduğundan  məktəbə gedərkən gecikir, qar çox yağanda isə dərsə gedə bilmirdi. Bu yaxınlarda “Məktəb Avtobusu Ucqar Kəndlərdə” layihəsinin təşkil etdiyi avtobus sayəsində şagirdlərin məktəbə gediş-gəlişi asanlaşıb. Ondan gələcəyi haqqındaki planlarını soruşduq, dedi ki, böyüyəndə Bakıda oxumaq istəyir.

Təbiətlə ahəng təşkil edən unikal həyat tərzləri, özünəməxsus mədəniyyətləri olan bu mübariz, gülərüz insanları tanıdığım üçün çox xoşbəxt oldum. Bundan sonra qarşılaşdığım problemlərlə bağlı depressiyaya düşmədən öncə Dərə və Köhnədaxar kəndinin qar-qış, yağmur-palçıq demədən məktəbə çatmaq üçün getdiyi yolu, dərslərini hazırlamaq üçün çəkdikləri əziyətləri xatırlayacağam. Ən əsası isə bu insanlar haqqında getdiyim hər yerdə öz xoş xatirələrimi bölüşəcəyəm.

Sonda isə atalarımızın “100 dəfə eşitməkdənsə 1 dəfə görmək yaxşıdır !”deyiminə  sadiq qalaraq, bəzi fotoları sizinlə bölüşmək istəyirəm. 🙂

Bizi Köhnədaxar kəndinə aparan avtobus, həm də kənd uşaqlarını məktəbə çatdırır. Bu onların yolda vaxt itirməsinin qarşısını alır. Bir daha qeyd edim ki, “Məktəb Avtobusu Ucqar Kəndlərdə” layihəsi tərəfindən uşaqların məktəbə daha rahat gedib gəlməsi üçün xidmət edir və təhlükəsizliyin artırılması üçün bu yaxınlarda oturacaqlara təhlükəsizlik kəmərləri əlavə ediləcəkdir.

IMAG1871.jpg

Dərə kəndi

IMAG1834.jpg

IMG_6160.jpg

Dərə kəndində bizi ilk qarşılayan şirin dostumuz

IMAG1822.jpg

Bəli, bunlar hamısı realdır !

Üzərində yaşadığımız planet öz əsrarəngizliyi ilə hər birimizi heyran edəcək müxtəlif gözəlliklərə sahibdir.Hansı ki, bunlar təbii proseslər tərəfindən milyon illər ərzində formalaşmışdır və insanları  özünə heyran edirlər.

1.The Richat Structure və ya Saharanın gözü, Mavritaniya

Böyük Səhranın qərbində, Mavritaniyada yerləşən bu geoloji formasiya hələ də, alimlər tərəfindən araşdırılır. Çox böyük olduğundan üzərində gəzərkən onu görə bilməzsiniz, ancaq səmadan baxanda səhranın ortasında yerləşən sirli  gözə bənzəyir. Alimlər əvvəllər bunun meteorid düşməsi və ya vulkan kraterinin qalığı ola biləcəyi fikrini irəli sürsə də, burada vulkanık süxurlar tapılmamışdır. Kanadalı alimlərin hipotezinə görə Saharanın gözü hələ 100 milyon il əvvəl formalaşmağa başlayıb və onun müasir görüntüsü uzun geoloji dövr ərzində formalaşıb.

Image result for eye of sahara

2.Shilin Stone Forest, Çin

Yunnan əyalətində təxminən 300 km² ərazini əhatə edən, daşlardan ibarət meşə təbiətin bir başqa möcüzəsidir.Təxminən 270 milyon yaşında olan karst mənşəli formasiyalar uzun müddətli su və külək erroziyası və eyni zamanda seysmik proseslər nəticəsində yaranmışdır. YUNESKO-nun Dünya Mirası siyahısına salınmış olan meşədə  çoxlu mağaralar, göllər və həttta yeraltı çay da mövcuddur. Meşədəki ən məhur yer Ashima daşıdır. Əfsanəyə görə, Sani qəbiləsindən olan Ashima ailəsi sevdiyi insanla evlənməyə icazə vermədiyi üçün  meşəyə qaçarkən burada daşa dönür. İnsanlar külək əsərkən daşların çıxardığı səsə istinad edərək deyirlər ki, bəzən hələ də daşlar onun adını cağırır.

Image result for Shilin Stone Forest

Ashima stone

Shilin Stone Forest, Kunming

3.Buz kanyonu, Qrenlandinya

Dünyanın ən soyuq yerlərindən biri olsa da, qlobal istiləşmə Grenlandinyada da özünü göstərmişdir.Kanyon təxminən 4 milyon yaşında olsa da, qlobal istiləşmə nəticəsində daha da genişlənmişdir. Kanyon 30-40 m dərinliyi olub, bir neçə çay axınına malikdir. Qış turizminin inkişafı üçün böyük perpektivləri olan kanyon NASA tərəfindən daha yaxşı öyrənilmişdir. May və iyul ayları buranı ziyarət etmək üçün ilin ən yaxşı zamanıdır. 700km uzunluq, 10 km eni və 800 m dərinliyi ilə o dünyanın ən böyük kanyonlarından biridir.

Image result for ice canyon greenland

Ice-Canyon-facts-3

4. Salar de Uyuni- dünyanın ən böyük “güzgüsü”, Bolivya

Dünyanın ən böyük duz göllərindən biridir. Salar de Uyuni  Boliviya Altiplanosunun bir hissəsi olub, And dağlarının yüksəlməsi nəticəsində yaranmışdır.30-40 min il əvvəl ərazisi daha böyük idi və burada duzlu göl yerləşirdi. Gölün quruması nəticəsində daha kiçik göllər Salar de Uyuni, Poopo, Titikaka və s. yarandı. İlin müəyyən vaxtlarında quruyan göldə duz ehtiyatı 10 milyon ton olaraq hesablanır. Burada yeriyərkən ayaqlarınızın altında duz kristallarını hiss edəcək lakin, sonsuz bəyazlıqda  buludların əksi sizə sanki səmada yeriyirmiş kimi hiss etdirəcəkdir.

Image result for salar de uyuni  night

Image result for salar de uyuni  night

5.Lencois Maranhenses National Park, Braziliya

Lençóis Maranhenses boyunca iki çay axır və bu çaylar çöküntüləri materikin daxilindən Atlantık Okeana doğru daşıyır. Quraqlıq dövürdə xüsusilə də, Oktyabr və Noyabr aylarında küləklər qumu geriyə materikə tərəf qaytarır.Bu ilk baxışdan shraya bənzəsə də, bura səhra olmaq üçün çox yağıntılıdır. İlin yağıntılı dövründə yağış suları qum təpələrinin arasındakı vadilərdə yığılaraq lagunlar yaradır.Bu lagunlar ilin sadəcə müəyyən aylarında mövcud olsa da, Milli Parka onları görmək üçün minlərlər turist gəlir. Burada hətta müvəqqəti dövrdə bəzi canlılar da yaşayırlar.

Image result for Lencois Maranhenses National Park, Brazil

Image result for Lencois Maranhenses National Park, Brazil

Görməmişin nefti oldu

600 ildir eyni ailə tərəfindən idarə olunan Bruney sultanlığı Borneo adasında yerləşən kiçik bir ölkədir. Kiçikliyinə baxmayın siz, neft ehtiyatları ilə zəngin olduğundan adambaşına düşən gəlirin ən yüksək olduğu ölkələrdən biridir. Ölkə əvvəllər  İngiltərənin müstəmləkəsi olmuş, ancaq 1984-cü ildə müstəqilliyini qazanmışdır. Müstəqillik deyəndə elə də, böyütməyin gözünüzdə, ölkədə hasil edilən neftin 50% i Bruneyə, qalanı Shell, BP kimi ingilis şirkətlərinə məxsusdur.Bruney şəriət qanunları ilə idarə edilir. Spirtli içkilər qadağandır, narkotik maddələrin satışı, cinayət, insan oğurluğunun cəzası ölümdür. Homoseksuallar və zina edənılərin daş-qalaq edilərək öldrülməsi, oğruların əlinin kəsilməsi haqqında qanun yalnız sultanın ailəsinə şamil edilmir.

Related image

Ölkədə hər şey sultan tərəfindən tənzimlənir. O, həm də ölkənin baş, maliyyə və müdafiə naziridir. Ordu da daxil olmaqla ölkədəki hər şey ondan asılıdır. Belə ki, hətta ölkənin konstitusiyasında sultanın əsla səhv etmədiyi ilə bağlı maddə belə vardır. Yəni sultanın səhv etdiyini iddia etmək və ya onu tənqid etmək  qanunla qadağan edilmişdir. 3 həyat yoldaşından 5 oğlu, 7 qızı vardır. Dünyanın ən bahalı oyun parkı ona məxsusdur və təbii ki, qanunların da hamısını o qoyur. Dünyanın ən böyük  2 sarayı və onların qızıl örtüklü otaqları, qızıldan təyyarə və maşınlar, 2 vertolyot, 6 təyyarə, 7.000 maşın və s. sultanın sərvətinin  sadəcə bir hissəsidir.

Brunei sultanı  Hassanal Bolkiah

Image result for brunei sultan

Ölkədə onun apardığı siyasətə insanlar etiraz etmirlər, demək olar ki, hamının evində sultan və ailəsinin şəkilləri vardır. Təhsil, səhiyyə ölkə vətəndaşları üçün pulsuzdur və əhalidən vergi alınmır.  Şəriət qannları ilə idarə olunan ölkənin vətəndaşlarını  nə sultanın alkoqolik olması, nə də ki onun qardaşının hərəmxanası narahat etmir.

Dünyanın ən böyük sarayı : Istana Nurul Iman

Related image

Sultanın maşınlarından sadəcə bəziləri

Image result for brunei sultan

Image result for brunei sultan

Afrikanın palçıq məscidi

Afrikanın şimal qərbində adını nadir hallarda eşitdiyiniz, və bəlkə də heç eşitmədiyiniz bir ölkə var – Mali. Dünyanın ən kasıb ölkələrindən biri olan Malidə əhalinin 90%-i İslam dininə etiqad edir. Bu bölgəyə İslam 11-ci əsrdən etibarən gəlmişdir. 13-cü əsrdə isə Djenne də özünəməxsusluğu ilə seçilən bir məscid tikildi. Djenne Niger çayının deltasında yerləşən balaca bir şəhərdir. 1907-ci ildə Djenne nin palçıqdan məscidi (Great Mosque of Djenne) yenidən quruldu.  Məscidi digərlərindən fərqləndirən əsas cəhət onun palçıqdan tikilmiş olmasıdır. Niger çayının vadisində  yerləşən Djenne şəhərində demək olar ki bütün tikililər palçıqdandır.

djenne mosque ile ilgili görsel sonucu

Bəs bu məscidi yüz illərdir ayaqda saxlayan şey nədir bilirsiz ? Bu sualın cavabı Allah evini qoruyur, ya da buna bənzər sadəlövh fikirlərdən daha təsirlidir. Bu məscidi ayaqda saxlayan inam və sevgidir. Belə ki, hər il qum fırtınaları və yağış mövsümünün arasında Niger çayından çıxardıları palçıq ilə məscidi suvayırlar. Bu sizə adi səslənməsin. Bütün bir şəhər – uşaqlar, qocalar,qadınlar hamı bir nəfər kimiməscidlərinə sahib çıxırlar. Qollarında palçıq daşıyıb məscidin köhnəlmiş və zərər görmüş hissələrini bərpa edirlər. Niyə bilirsiz ? Bu bina sadəcə insanların ibadət etdiyi bir yer deyil, bura həm də şəhərin rəmzidir. Bina bu insanların birliyinin tarixini əks etdirir.

muddy children of djenne ile ilgili görsel sonucu

Məscid həmçinin Sudan-Sahel memarlıq üslubunun (Sudano-Sahelian architecture)  ən gözəl nümunələrindən biridir. Böyük Djenne Məscidi 1988-ci ildən UNESCO’nun Dünya Mirası siyahısına əlavə edilib. Məscidlə yanaşı onun ətrafında yerləşən bəzi qəsəbə və yaşayış məskənləri də siyahıya aid edilib.

Bu məscid loyallığın ən gözəl nümünəsidir. İnsanların öz tarixinə verdiyi dəyərin, insanların öz mədəniyyətinə olan sayğının göstəricisidir. Bu gün Azərbaycanda bir çox məbəd və tarixi abidələr sökülüb gedir. Dövlətin mədəni irsimizə qayğı göstərməməsindən şikayətlənən insanlar hətta yeri gəldə qədim kilsələri ayaqyolu kimi də istifadə etməkdən çəkinmirlər. Nə də olsa onlar üçün bu binalar tarixin şahidləri yox, “kafir”lərin allahının evidir. Biz tək deyilik, təəssüf ki, belə hadisələr tarixdə çox təkrarlanır. Əslində isə o binanın hansı dini təmsil etdiyinin önəmi olmadığı kimi, yaradana ibadət etmək üçün hansısa məbədə getmək vaxtını gözləmək də yersizdir. Elə indi də ibadət edə bilərsiz, yaratdığı dünyaya etdiyimiz hörmət və bəslədiyimiz sevgi elə ən böyük ibadətdir. Təbiətə sevgi və insanlara hörmət ilə yanaşdığımızı görmək sözsüz ki, tanrını daha xoşbəxt edərdi. Bir çoxları bunu anlamazlar, və ya sadəcə anlamaq istəməzlər. Ancaq tanrının unutduğu səhranın övladları bunu artıq illərdir ki, bacarır. Şəhərlərinin sevimli rəmzini sevgi və birliyin gücü ilə ayaqda saxlayırlar.

İlgili resim

Assalomu alykum! O’zbekiston sizni qutlaydi!

Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın ən sıx məskunlaşılmış ölkəsidir. Əhalinin sayı təxminən 30,24milyon təşkil edir. Əhali çox cavan olub, 34,1 % i 14 yaşından kiçik yaşlı uşaqlardır.Əhalinin 88% i islam, 9% i isə xristian dininə etiqad edir.Müsəlmanların əksəriyyəti sunni, 5%i isə şiədir, xristianlar əsasən provaslav kilsəsinə aiddir. Burada həmçinin buddizm, iudazim dininə inanan azlıqlar da mövcuddur. Sovet dövründə ölkədə 94,900 yəhudi var idi, hal hazırda isə onların sayı 5,000 dən az təşkil edir. Onlar əsasən min illərdir Buxara şəhərində yaşamışlar.

uzbek people ile ilgili görsel sonucu

Özbəkistanın şəhərləri haqqında araşdırarkən nəzərimi ən çox çəkən şey bütün şəhərlərin bir-birinə bənzəməsi oldu.Kənardan baxanda sıxıcı görünsələr də, araşdırdıqca görürsən ki, uzun inkişaf yolu keçmiş şəhərlər özlərində tarixin bir çox sirlərini saxlayırlar. Məkəzi Asiyanın gəlmiş keçmiş ən böyük imperiyalarının mərkəzi şəhərləri olmuş bu şəhərlər dəfələrə müharibə meydanına çevrilmiş, dağıntılara məruz qalmış, lakin Böyük İpək Yolu da daxil olmaqla bir çox ticarət yollarının üzərində yerləşdilkərindən yenidən bərpa edilib, dirçəlmişlər.

Tashkent

Özbəkistanın paytaxtı. Sahəsi 334,8 km², əhalisi 3 milyon nəfərdən çoxdur . Mərkəzi Asiyanın ən böyük şəhərlərindən biri olan Tashkentdə şərq memarlıq  üslubunun üstünlüyü nəzərə çarpır. Eyni zamanda burada metropoliten olan yeganə şəhərdir.Şəhərin su ehtiyaclarını təmin etmək üçün onun yaxınlığında süni Cavrak gölü yaradılmışdır. Daşkənd həmişə bölgənin əsas beynəlxalq nəqliyyat mərkəzi olub.

 tashkent ile ilgili görsel sonucu

taskent ile ilgili görsel sonucu

Səmərqənd

Səmərqənd vilayətinin mərkəzi olan Səmərqənd Zərəfşan çayının vadisində, Tashkentdən 275 kilometr cənub-qərbdə yerləşir. Mühüm bir sənaye (avtomobil sənayesi, traktor hissələrinin istehsalı, yeyinti sənayesi, gübrə karxanaları, toxuculuq sənayesi və s.) və təhsil (Səmərqənd Universiteti) mərkəzi olan bu şəhər Teymurləng zamanından qalan tarixi abidələrləri ilə (Bibixanım məscidi və məqbərəsi, 1399-1404; Teymurləngin Guri Əmir adlı türbəsi, Uluğbəyin  türbəsi, 1405; və s.) çox sayda turist cəlb edir.

Samarkand – Crossroads of Asian Cultures ile ilgili görsel sonucu

Buxara

Bu şəhər oda sitayiş edənlərin dini ayinləri icra etdiyi və müqəddəs hesab etdikləri təpədə salınmışdır. Şəhərin adına “Avesta”da rast gəlmək olar. Şəhər öz zəngin muzeyləri ilə məşhurdur. Burda yerləşən Dövlət İncəsənət Muzeyidə müxtəlif rəsm kolleksiyaları, duluzçuluq məmulatları, Buxara hakimlərinin paltarları saxlanılır. Şəhərdə 140-dan artıq memarlıq abidələrinin olması şəhərin “muzey şəhər” adlanmasına səbəb olmuşdur. Bu abidələrin əksəriyyəti orta əsrlər dövrünə aitdir. Poi-Kalon, Kos Mədrəsəsi, İsmayil Samani Movzoleyi, Kalian Minarəsi diqqəti daha çox cəlb edir. Şəhər dar küçələr, yaşıl park və bağlar, müxtəlif eposların qəhrəmanlarını təsvir edən tarixi və memarlıq abidələri ilə zəngindir. Buxaranın qədim mərkəzi YUNESKO nun mədəni irsinə daxildir.

Historical Center of Bukhara ile ilgili görsel sonucu

Historical Center of Bukhara ile ilgili görsel sonucu

Xivə

Xivə qədim Xarəzmin  mərkəzi şəhərlərindən biri idi. Xivə xanlığınn paytaxtı olmuşdu. Xivə şəhərinin ətrafındakı gil divarlar YUNESKO-nun müdafiəsi altından olan nəhəng İçan-Qala kompleksinin tərkibinə daxildir. Onun uzunluğu 2,5 km, hündürlüyü isə 10 metrdən çoxdur. Divarlar hələ də həyatın davam etdiyi şəhəri uzun əsrlərdir ki, əhatə edir. O, günəş şüaları altında xüsusi şəkildə qurudulmuş və xüsusi kərpiclərdən hörülmüşdür. Xivə ətrafındakı divarların tikilmə tarixi V əsrə aid edilir.

Ichan-Kala (inner fortress) in Khiva ile ilgili görsel sonucu

khiva ile ilgili görsel sonucu

Turizm

Turizm şüarları “sülh oazisi” olan Özbəkistan özünün turizm imkanları ilə çox fərqlənir.Siz burada at sürə, gəzintiyə çıxa bilər, həmçinin dağçılq,  xizəklə sürüşmək, səhta gəzintisi, piknik və s kimi məşguliyyətlər tapa bilərsiz. Chimgan-Beldersay Tyan shan dağlarının qərbində yerləşir və Özbəkitanın ən böyük xizək mərkəzidir.Dəvə yaxud atla səhrada gəzintiyə çıxmaq istəsəz , “Aydar” yurt campına atla gedə bilərsiz hansi ki, bu camp  Aydarkul  gölündən 7 km  aralıda  Qızıl Qum səhrasının mərkəzindədir.

İlgili resim

›desert in uzbekistan ile ilgili görsel sonucu

Restoranlar

Restaurant  Bahor Taşkentdə yerləşən bu restoran 1958 ci ildə açilmışdır.  Taşkentin mərkəzində Amir Temur Meydanına çox yaxın yerləşmişdir.Özbəkistandaki ən yaxşı restoranlardan bir digəri isə Caravan Groups restoranlar şəbəkəsidir.Bu restoranlar özünün xüsusi dizaynı ilə fərqlənir. Bura həm milli özbək mətbəxi ilə tanış ola bilərsiz , həm də müxtəlif ölkələrin, ən əsası da Şərqi Asiya mətbəxinin ən dadlı yeməkləri ilə məhz Tashkentdə də tanış ola bilərsiz. Assorti, Manas, Marmaris Gourmet, Basilic restaurant & lounge və s. Taskentin ən gözəl restoranlarıdır.

caravan tashkent ile ilgili görsel sonucu

İlgili resim

Özbək mətbəxi

Özbək mətbəxi 1000 dən artıq yemək çeşid vardır. Və onlar tarixi, adət ənənə, xüsusi bişirmə metoduna görə seçilirlər.Plov Özbək  mətbəxinin qururu, ən başlıca yeməyidir. Bir çox türk xalqları kimi özbək mətbəxin də də ət yeməkləri üstünlük təşkil edir.

uzbek cuisine ile ilgili görsel sonucu

uzbek cuisine ile ilgili görsel sonucu

Gecə Clubları

Özbəkistan mərkəzi Asiya gecə həyatının rəngarəngliyi ilə seçilir. KTkomba ən məhşur clublardan biridir. Club Sino-Japan üslubunda dizayn edilib. Siz burada müxtəlif asiya ölkələrinin mətbəxi ilə tanış ola və həm də əylənə bilərsiz.Barkhan Club isə əksinə milli üslubda dizayn edilmişdir. Bunlardan başqa burada Fabrique,Diamond,Opera Night Club, Rich club kimi məhşur yerlər vardır.

kt komba tashkent ile ilgili görsel sonucu

uzbek entertainment ile ilgili görsel sonucu