Qəribə gözəllik standartları

Dəvəyə deyiblər boynun əyridir, dəvə də qarşılığında cavab verib ki,  I’m tired of the society’s unrealistic beauty standarts.

Müasir dövrümüzdə kosmetika sənayesi və plastik cərrahların dəyirmanına sözün əsil mənasında su tökən bu standartlarla bir çoxumuz üzləşmişik. Ancaq dünyanın müxtəlif yerlərində müxtəlif zamanlarda mövcud olmuş elə standartlar var ki, öyrənəndə çox təəccüblənəcəksiniz.

Diqqət: bəzi şəkillər həssas insanlar üçün narahat edici ola bilər!

1.Efiopya- Genişləndirilmiş dodaqlar

have-mursi-on-the-lip-platea096914272b59055eb43138ecd6b6f6d

Efiopiyanın Mursi və Surma qəbilələrində yaşayan qadınlar dodaqlarına yerləşdirilən taxta disklər vasitəsi ilə onu genişləndirirlər. Dodağa yerləşdirilən disk nə qədər böyük olarsa qızın qəbilədəki statusu da o qədər yüksəlir və evləndiyi zaman ona veriləcək cehiz də buna əsasən müəyyən edilir. Lakin bəzi Mursi qəbiləsinin adətlərini araşdıran bəzi alimlər bunu təkzib edir, onların fikrincə bu halqalar sadəcə qadının qəbilədəki status və gücünü ifadə edir. Müasir dövrdə evlilik yaşına çatmış qızlar bu prosesi edib-etməməyi özləri seçirlər.

2.Myanma- Uzun boyun

a9e00dac9714d490cd219d22c748aa70

Myanmanın şərqində yaşayan kayan xalqının inancına görə bir qadının boynu nə qədər uzun olarsa o qədər gözəldir. Bunun üçün uşaqlıqdan qızların boynuna halqalar yerləşdirilir və mütəmadi olaraq yeni halqalar əlavə edilir. Myanmada vətəndaş müharibəsi zamanı diskriminasiyaya məruz qalan qəbilə üzvləri qonşuluqdakı Taylanda miqrasiya etmək məcburiyyətində qalmışlar. Hal-hazırda hər iki ölkədə yaşayan kayan qadınları turistlərin diqqətini cəlb edir.

3. Çin-Lotus ayaqlar

main-collage

1940-cı ildə qadağan olunmasına baxmayaraq hələ də Çinin bəzi ucqar regionlarında davam etdirilən ənənəyə əsasən qadınların ayağının kiçik olması onların zərifliyinin simvoludur. Kiçik yaşlardan ayaq barmaqları sındırılmaqla qatlanan qadınların ayağı zamanla belə inkişaf edir və onlar bir çox hallarda yerimək qabiliyyətini də itirirlər.

4.İran- Burun bandajı

 

İranda rinoplastika əməliyyatı qadınlar üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Burada əməliyyat olmaq burun formasının düz olması ilə yanaşı qadınların maddi durumunu da simvolizə edir. Bəzən heç bir estetik əməliyyat keçirməmiş qadınlar da burunlarına bandaj taxaraq gəzirlər, beləcə onlar maddi vəziyyətlərinin yaxşı olduğunu göstərmək istəyirlər.

5. Şərqi Asiya- Dəri bəyazlatma

Şərqi və cənub şərqi Asiyanın bir çox ölkələrində insanlar dərilərinin ağ və hamar olmasını artıq obzessiya halına gətiriblər. Bu səbəbdən Koreya gözəllik məhsullarının dünyada məşhurlaşması heç təəccüblü hal deyildir. Bir çox hallarda getdikləri digər ölkələrdə üzlərini maska ilə qapayan asiyalılar həmdə qara dərili insanlara qarşı olduqça irqçidirlər.

6. Mavritaniya-Kilolu olmaq

Mavritaniyalılara görə bir qadın nə qədər kiloludursa o qədər gözəldir. Buna görə də kiçik yaşlarından qız uşaqlarını xüsusi düşərgələrdə yağlılıq dərəcəsi çox olan südlə qidalandıraraq kökəldirlər.

Hansı ölkədə yaşamağından, yaşından və ya fiziki xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq bütün insanlar gözəldir. Gözəl ruhunuzla dünyaya gülümsəyin! 🙂

Karantin Müddətində Baxa Biləcəyiniz 10 Möhtəşəm Sənədli Film \ 10 Great Documentaries To Watch During Coronavirus Quarantine

İnsanlıq çətin bir dövr keçirir. Stress və qorxu hissinin yaratdığı narahatlıq evdə qaldığımız üçün daha da artır. Halbuki, sağlam qalmağın əsas şərtlərindən biri sağlam və pozitiv düşüncəyə malik olmaqdır. Ona görə də bu yazıda evdə qalarkən vaxtınızı səmərəli və maraqlı keçirə bilməyiniz üçün ən sevdiyim sənədli filmləri yerləşdirəcəyəm. Ümid edirəm ki, baharın gəlişi bizə uğur gətirəcək və virusun yaratdığı fəsadlar tezliklə ortadan qaldırılacaq. Xoş izləmələr!

It is a difficult time for mankind.The stress and anxiety we feel are growing worse as we stay home. However, one of the key to being healthy is to have a healthy and positive mindset. So in this blog I will post some of my favorite documentaries that you can enjoy your time at home. Let spring be the season of hope, and bring us good luck. Hope you will enjoy it!

10. (Dis)Honesty: The Truth About Lies 

Dan Ariely davranış iqtisadiyyatı üzrə mütəxəssisdir. Onun Tedx çıxışları minlərlə insan tərəfindən izlənilir. Araşdırmaları əsasında hazırladığı bu sənədli film insan davranışının incəliklərini açıqlayır. Həmçinin professorun  ”Predictably irrational”, ” The value of trust” çıxışlarını da izləməyi məsləhət görərdim.

Dan Ariely is an Israeli-American professor and author. He serves as a James B. Duke Professor of psychology and behavioral economics at Duke University. His Ted videos watched over thousand times. I also recomment you to watch his ”Predictably irrational”, and ” The value of trust” videos as well.

https://www.dailymotion.com/video/x6zam4n

 

9. Blackfish

Dəniz canlılarının ticarəti və akvariumlarda istismar edilməsi haqqında olan bu sənədli filmdə Tilikum adlı qatil balinanın həyatı canlandırılır. Akvariumda saxlanılan dəniz canlılarının daha aqressiv olmaları, Sakit Okeanda qeyri-qanuni ovlanılan dəniz canlılarının üzləşdiyi problemləri göstərən bu sənədli film mütləq izlənilməlidir.

The documentary focuses on the captivity of Tilikum, an orca involved in the deaths of three individuals, and the consequences of keeping orcas in captivity. BLACKFISH unravels the complexities of this dichotomy, employing the story of notorious performing whale Tilikum, who-unlike any orca in the wild-has taken the lives of several people while in captivity.

https://www.documentaryarea.tv/player.php?title=Blackfish

8. The World’s Most Wanted Leopard

National Geographic tərəfindən Azərbaycanın cənubunda çəkilmiş bu sənədli film Talış meşələrinin dərinliyində hələ də mövcud olduğuna inanılan Qafqaz bəbirinin axtarışı haqqındadır.

The World’s Most Wanted Leopard follows wildlife photographer and filmmaker Adrian Steirn and his team as they set out across Azerbaijan in their quest to capture footage of the Caucasian Leopard, Europe’s last remaining indigenous leopard species and the largest sub-species of leopard in the world.

7. BBC History of World War II Hiroshima

BBC tərəfindən hazırlanan sənədli film İkinci dünya müharibəsinin sonunu gətirən atom bombasının atılmasına ddım-addım hazırlıq və tarixi faktlar haqqındadır.

The documentary recounts the world’s first nuclear attack and examines the repercussions.

 

6. Most Dangerous Ways To School | BOLIVIA | Free Documentary

Cənubi Amerikanın ən kasıb ölkəsində, ucqar dağlıq bölgədə yaşayan balaca qızların dağın ətəyindəki vadidə yerləşən məktəblərinə gündəlik səyahətləri filmdə əks olunub. Bu sənədli filmin bir neçə seriyası olub, dünyanın ən təhlükəli məktəb yolları haqqındadır. Vaxtınız boldursa digər seriyaları da izləməyi məsləhət görərdim.

The Yungas Valley in Bolivia: a unique landscape, where the Andes Mountains meet the Amazon Rain Forest. In this remote section of one of the poorest countries in South America, children have a very long and incredible dangerous walk to school ahead of them. All for one goal: education – for a better life.

 

5. OWLS – Owl Documentary

Məni tanıyanlar heç təəccüblənməyəcəklər! Ən sevdiyim canlılar haqqında möhtəşəm bir sənədli film!

One of the most remarkable things about owls is the way they move their entire heads when looking at something rather than simply moving their eyes in their sockets like most other vertebrate animals. The reason for this is that owls need large forward-facing eyes to gather in scarce light during their nocturnal hunts and evolution couldn’t spare the musculature to allow these eyes to rotate. Instead owls have astonishingly flexible necks that allow them to turn their heads three-quarters of a circle or 270 degrees—compared to about 90 degrees for the average human being!

4. Dynasties episode 1 – Chimpanzee

David Attenboroughun səsləndirməsi ilə bir qrup meymunun həyatı yaxından izlənilir və davranışları, sosial həyatları sənədli filmdə əks olunur.

In Senegal, west Africa, live a group of chimpanzees led by an alpha male named David. He has already been alpha for three years – a time when leaders here are usually overthrown.

https://hdclump.com/dynasties-episode-1-chimpanzee-david-attenborough/

3. Seven worlds one planet 

Möhtəşəm! Tək kəlimə ilə möhtəşəm bir sənədli filmdir! David Attenborough-un səsləndirməsi ilə bir digər maraqlı sənədli filmdir.

Sir David Attenborough reveals the extraordinary wildlife stories and unseen wilderness of our seven unique continents with an environmental message.

https://www.bbcearth.com/sevenworldsoneplanet/

2. The Story Of Earth And Life- Blue Planet

Yerin yaranması və həyatın formalaşması sizin üçün maraqlıdırsa mütləq izləməlisiniz!

Understanding the formation of life in earth.

1.Planet Earth II

Bir digər möhtəşəm BBC şah əsəri!

Planet Earth II, narrated by Sir David Attenborough, will reveal our planet from a completely new perspective, using significant advances in both filming technology and our understanding of the natural world.

BONUS: The lockdown: One month in Wuhan

Corona virusun dünyaya yayıldığı Wuhanda bir ay! Şəhərin karantinaya alınması, insanların mübarizəsi və psixoloji savaş! Gözlərinizi qırpmadan izləyəcəksiniz!

At 10 a.m. on January 23, Wuhan went into lockdown. This was done to stop a deadly virus from spreading further across the nation. It was one day before Chinese New Year’s Eve, a major travel day for people planning to return home for the holidays. This documentary is dedicated to all those who’ve been battling tirelessly against the COVID-19 virus in order to keep the epidemic at bay.

Cənub Ekspresi

Bu yazıda qatarla cənub bölgələrimizə olan gəzintimizdən söhbət açacağam. Hər şeydən öncə gəzintinin ideya müəllifi  olan və onun reallaşması üçün hər bir məsuliyyəti öz üzərinə götürmüş müəllimimiz Natavan xanıma sonsuz minnətdarlığımı bildirirəm.  Natavan xanım Qızılağac Milli Parkı və “Astara Çay” MMC -dən rəsmi icazə alınmasından, restoranların  rezerv edilməsinə qədər hər bir işi mükəmməlliklə təşkil etmişdi. Gəzintidə AMEA Coğrafiya İnstitutu və BDU-nun magistr tələbələri, həmçinin BDU-nun bakalavr tələbələri, bir neçə müəllim və valideyn də iştirak etdi.

Hə, bir də bloq yazımda istifadə etməyim üçün xüsusi şəkillər çəkmiş gözümün ağı-qarası bircə patok yoldaşım İradaya da xüsusi təşəkkürlərimi çatdırıram. 😀

Beləliklə, may ayının 10-u Bakı Dəmiryol vağzalından 71 nəfərlik qrupla yola düşdük. Biletlərimiz əvvəlcədən alınmışdı, iki gecə qatarda yol gedib, bir gün Lənkəran və Astara bölgəsinin müxtəlif yerlərini gəzəcəkdik.

Qatarda

İlk öncə onu deyim ki, qatarların vaxt baxımından punktuallığı məni olduqca təəccübləndirdi. Həm gedərkən, həm də qayıdarkən biletdə yazıldığı saatda çıxıb, həmin saatda da geri qayıtdıq. Qatarın şəraiti haqqında isə təəssüf ki, eyni şeyləri deyə bilməyəcəyəm. Hər dəfə bağlanılmış paketdə təmiz və ütülənmiş yastıq-yorğan üzü və dəsmal verilir, ancaq təmizliklə bağlı “vəsvəsəli” insansınızsa özünüzlə postel və təmizlik ləvazimatlarını götürməyiniz məsləhətdir. Həmçinin səsdə yata bilmirsinizsə qatarın gecə boyu taqqıldayacağını da nəzərdə saxlamalısınız. Hə birdə, evdən kənarda yatmağa öyrəşməmisinizsə böyük ehtimalla yata bilməyəcəksiniz. Ona görə də çalışın tək səyahət etməyin, yol yoldaşınız olsun. O da olmasa yolda oxumaq üçün kitab götürün və ya maraqlı film, videolar yükləyin.

Bununla belə, qatarda iki gecə səyahət etməyə dəyərdimi deyə soruşsanız, cavabım :

– Bəli, bu mənim üçün ilk və çox maraqlı təcrübə oldu. Hər birinizə ən azından bircə dəfə qatarın səsi fonunda günəşin doğuşunu izləməyi məsləhət görürəm.

Qatardan çəkilənlər

 

 

Yuxusuz gecənin ardından səhər yeməyi yeyib, yollandıq Qızılağaca.

Milli parkın məlumat mərkəzindən bir qədər onun tarixi və burada qorunan növlər haqqında məlumat alıb, Qəza kanalı adlanan yerə doğru yola düşdük. Kiçik (yaxud bala) və Böyük körfəzdən ibarət Qızılağac körfəzi bir çox nadir quş və balıq növlərinə ev sahibliyi edir. Bu körfəzlər bir-biriylə 3 kanal vasitəsi ilə birləşir. Bu kanallardan biri də Qəza kanalıdır. Kanal körfəzin su səviyyəsini tənzimləyir,  bununla yanaşı bəzi balıq növləri kürü tökmək üçün bu kanal vasitəsi ilə bir körfəzdən digərinə üzürlər. Kanal və qoruq haqqında uzun illərdir burada saç ağartmış bələdçimiz məlumat verdi.

Onu da qeyd edim ki, 2018-ci ildə Kiçik Qızılağac Dövlət Təbiət Yasaqlığı, Neftçala ərazisində yerləşən dövlət ehtiyat fondu torpaqlarından ayrılan ərazi və Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunun bazası əsasında Qızılağac Milli Parkı yaradılmışdır ki, bu da Qızılağacın təbii gözəlliklərini hər kəs üçün əl çatan etmişdir.

Photo from Yegana ibadli.jpg

Milli parkdan çıxıb, yol üstü məşhur samovarın yanında fasilə verdik. Oradan da Xəzərin Lənkəran sahillərində yerləşən  Palıdlı adlanan əraziyə getdik. Nahara qədər bir qədər burada asudə vaxt keçirib, dincəldik. Nahardan sonra isə yolumuz Astaraya idi.

Astara

“Astara Çay” MMC-nin əməkdaşları bizi gülər üzlə qarşıladı. Şirkət əsasən qara çay istehsalı üzrə ixtisaslaşsa da düyü, feyxoa, portağal becərilməsi ilə də məşğul olur. Çeşidli çay və düyü məhsullarının istehsalı üçün istifadə edilən xammalın hamısı  Astara və Lənkəran rayonlarında yerləşən çay plantasiyalarından və çəltik sahələrindəəldə edilir. 

Diqqətimi ən çox çəkən şey ofisin içərisində əkilmiş çay kolları oldu.

IMG_20190511_163137IMG_20190511_163158.jpg

Gününü çayla açıb, çayla bitirən biri kimi bu ekskursiya mənim üçün çox maraqlı idi. Qara çay – çay ağacının yarpaqlarının emalının nəticəsində alınır. Qara çayın istehsalı zamanı yaşıl çay ağacı yarpaqları tamamilə qurudulur, sonra xüsusi maşın-rollerlərdə fırladılır. Bu zaman yarpaqların toxumaları məhv olur və orada bir sıra kimyəvi reaksiyalar baş verir. Nəticədə teaflavin və tearubiqin maddələri yaranır ki, bunlar da qara çaya xarakterik bir dad verir. Fabrik ən yeni texnoloji avadanlıqlarla təchiz olunub. Belə ki, burada çayın fermentasiyası tamamilə insan əli dəymədən həyata keçirilir. Şirkətin daxilində kiçik muzey də fəaliyyət göstərir.

Gəzintimizin son dayanacağı Astara Bulvarı oldu.

Sonda isə sizi iradanın çəkdiyi bəzi möhtəşəm şəkillərlə baş-başa qoyuram. 🙂

10img9img

IMG_20190511_124112
Palıdlı

IMG_20190511_111728

IMG_20190511_102108
Qəza kanalı
IMG_20190511_121847
Xəzər sahilləri
6img
Qatardan çəkilənlər
60046013_876805745986947_8196635851065655296_n (1)
Çayxorların müqəddəs abidəsi
60008611_2156143337766911_8380775882322608128_n
Əziz müəlliməmiz Natavan xanım

Dağlar qoynunda gizlənmiş tarix- Qrız

Hər zaman olduğu kimi birinci cümləni yazmaq çox çətindir, ona görə çox uzatmadan keçirəm əsas mətləbə. 😀

Çox keçmədi ki, yenə özümü təbiəti, tarixi və mədəniyyətinin unikallığı ilə seçilən bir məkanda Quba rayonunun Qrız kəndində tapdım. Bu dəfə yola Azərbaycan haqqında video hazırlamaq üçün gələn italiyalı qonağım Danilo ilə çıxmışdım.

Kənd rayon mərkəzindən 38 km aralı olub, yaxınlıqda yerləşən digər dağ kəndlərinə nisbətən daha ucqar ərazidə yerləşir. Kəndə çatmaq üçün Quba-Xınalıq yolu ilə Azərbaycanın ən hündür körpüsü olan Qrız körpüsünə qədər adi maşınla, yolun qalan hissəsini isə off road maşın ilə getdik.

IMG-20190303-WA0083.jpg

IMG-20190303-WA0064

Bizi kəndin müəllimi Sərvər bəy və ailəsi qonaq etdi. İlk öncə onlara qonaqpərvərlikləri və suallarımıza  verdikləri səmimi cavablar üçün təşəkkür edirəm.

Qayıdaq Qrız kəndinə, kənd Qızılqaya massivinin ətəyində, dəniz səviyyəsindən 2000 m+ yüksəklikdə, Qudyalçayın sahilində yerləşir. Kəndi əhatələyən sərt qayalar və Qudyalçayın kanyonu ona xüsusi əzəmətli mənzərə bəxş edir. Biz kəndə çatdıqdan biraz sonra kəskin duman düşdüyündən təəssüf ki, bu mənzərənin dadını o qədər də çıxara bilmədik.

Deyilənə görə Qafqazın yerli əhalisi hesab olunan 26 qədim alban tayfalarından biri olan “Hərs”lər qrızlıların əcdadı olmuşdur.  Qədim yunan alimi Strabonun 17 cildlik “Coğrafiya” əsərində bu tayfalar haqqında bəhs etmişdir. Onların dili Ləzgi dil ailəsinin Şahdağ yarımqrupuna aid olub, zənginliyi və qədimliyi ilə seçilir. Bu dil Qubanın Cek, Haput və Qrız-dəhnə kəndlərində danışılan dillər ilə oxşar olduğundan kənd sakinləri danışarkən bir-birini rahatlıqla anlayırlar.

Qrız toponiminə ilk dəfə IX-X əsrlərə aid mənbələrdə rast gəlinir. Toponimin mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Onlardan ən etibarlı hesab ediləni isə “Q” simvolunun ucalıq, hündürlük, “rıts” sözünün isə hamar, cilanmış mənasını verməsi şəklində izah olunmasıdır. Bu məna dağlıq ərazidə yerləşən Qrız kəndinin coğrafi mövqeyini dəqiqliklə izah edir. Coğrafi mövqe və təbii şəraitin yaratdığı çətinliklərə baxmayaraq kəndin strateji əhəmiyyəti tarixən böyük olmudur. Qayalıqlarla əhatələnməsi təbii müdafiə rolunu oynadığından Quba xanı Şeyxəli xan bu kəndi özünə iqamətgah kimi seçmişdir.

Əvvəllər kənddə 700-dən çox ev olmuşdur, lakin zaman ötdükcə kəndin əhalisi azalmışdır. Onlar yaxınlıqda yerləşən Quba və Xaçmaza köçüb, həmin ərazilərdə məskən salmışlar. Kəndin qədimliyini təsdiq edən əsas amillərdən biri də kənddə yerləşən və təxminən VIII -IX əsrlərə aid edilən Əbu Müslim məscididir. Bəzi məlumatlara görə bu məscid Abbasi Xilafətinin banisi Abbasın məşhur sərkərdəsi Əbu Müslim Əl Xorasani tərəfindən tikilmişdir. Hal-hazırda məscid yararsız vəziyyətdədir, yaxınlıqda yerləşən kəndlərdə də Əbu Müslim məscidləri var. Ona görə bu məscidin başqa bir Əbu Müslim tərəfindən tikilməsi fərziyyələri də mövcuddur.

Qədim Qrız kəndi

Photo from Yegana ibadli.jpg

Hal-hazırda kənddə 30-40 evdə yaşayan 250+ nəfərə yaxın əhalisi var. Əhali əsasən maldarlıq və dəmyə əkinçiliyi ilə məşğul olur. Qrızlıların qədim məşğuliyyət sahələrindən biri də xalçaçılıqdır. Kənddə bir ədəd 9 illik orta məktəb var.

Kəndin həmçinin dağ-turizmi üçün böyük potensialı var. Hər fəsildə özünəməxsus gözəlliyə bürünən Qrızı ziyarət etməyin ən gözəl vaxtı isə məncə qış fəslidir. Çünki, kəndlə bağlı qonaqları özünə cəlb edən əsas şey kənddən təxminən 2-2.5 km aralı yerləşən şəlalədir. Qışda bu şəlalə donaraq füsünkar təbiət mənzərəsi yaradır. Elə bizdə elmədik tənbəllik yeməkdən sonra dumanlı dağların müşayiəti ilə şəlaləni görməyə getdik.

Bizi kənddə belə süfrə ilə qarşıladılar. 🙂

Yolboyu çəkdiklərimiz

IMG-20190303-WA0193

Qrız kəndində əhali ailələr şəklində bölünüb, beləki hər ailənin özünə aid məzarlığı var. Ona görə də kənddə bir-birindən aralıda yerləşmiş qəbirlər görsəz təəccüblənməyin. Qəbir daşları üzərində müxtəlif yazılar və işarələr var ki, bununla siz məzarda yatan şəxsin kimliyi haqqında məlumat ala bilərsiniz.

IMG-20190303-WA0186 (1)

IMG-20190303-WA0188

Şəlaləyə çatdıqda qarşımızda gördüyümüz mənzərə sözsüz ki, möhtəşəm idi. Əgər Qrıza yolunuz düşsə, sağlamlıq naminə yürüyüş deyib mütləq şəlaləni görməyə gedin və əgər getdinizsə yolüstü Gülbala dayının yarpızlı-kəklikotulu çayından da için. 🙂

 

Sonda isə unudulmaz gəzintidən geri qalan şəkilləri Sizlə bölüşürəm. 🙂

Qeyd: Şəkillərin müəlliflik hüququ mənə məxsusdur.

Photo from Yegana ibadli.jpg

 

Qrız kəndi

Kuzundan Lazaya Qusar kəndləri

Sağlamlıq problemlərim üzündən gedib-getməməyi çox götür-qoy edəndən sonra özümü səhərin gözü açılmamış avbtobusa minərkən tapdığım yürüyüş haqqında biraz danışmaq istəyirəm. Hansı ki, bu indiyə qədər getdiyim ən uzun yürüyüşlərdən biri idi. Avtobusla Qusarın Kuzun kəndinə, ordan da dağların müşayiəti ilə Laza kəndinə gedəcəkdik.

Bu yürüyüşdə mənə maraqlı gələn ən əsas şey etnik rəngarəngliyi ilə seçilən Qusarın toponimləri idi. Xüsusilə də kəndlərin adı, mənşəyi və onların formalaşması haqqında öyrənmək istəyirdim. Birinci elə Qusarın özü haqqında biraz məlumat verim.

Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Qusarın adı ləzgilərin Kas tayfası ilə bağlı formalaşmışdır. Bəzi mənbələrə görə isə bu sözün mənası “suvari qoşun” deməkdir. Bu iddialara görə ərazi XIX əsrdə buraya gəlmiş qusarların (rusca-гусарцы) adı ilə adlandırılıb. Lakin, bunu təkzib edən bir çox fikirlər də mövcuddur, çünki ruslar buralara gələnə qədər Qusar toponimi artıq mövcud idi. Əlbəttə, tarix qədim, mədəniyyət isə zəngin olanda bu kimi fərziyyələrin sayı da artır. Nə isə qayıdaq Kuzun kəndinə.

Kuzun (Quzun) Qusar çayın yamacında dağətəyi ərazidə yerləşir. Alimlərin fikrinə görə, Kuzun adı türk dillərində coğrafi termin kimi işlədilən kəzen (dağın beli, yayla, aşırım) sözündəndir. Bəzi mənbələrə görə isə kəndin adı kuzu (quzu) sözündən gəlib, əhalinin əsas məşğuliyyəti olan qoyunçuluqla bağlıdır. Kəndin əhalisi ləzgilərdir. Əsasən qoyunçuluq, maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olurlar. Baş Qafqaz sıra dağlarından axıb gələn Qusarçay ilin bolsulu dövründə tez-tez daşaraq təsərrüfata ziyan vurur. Suvarmada geniş istifadə olunan çay Laza və Kuzun kəndləri arasında olan hissədə əhəngdaşlarından ibarət qaya və kəsəklər arasında astana və şəlalələr əmələ gətirir.

Kuzun kəndi – 1300 m

DSC_0010.JPG

DSC_0005

Qusarçayın izi ilə dağ yürüyüşünə başladıq. Günəşli və aydın havaya baxmayaraq dağ havası özünü biruzə verirdi. Soyuq və təmiz havanı ağciyərlərimizə çəkərək qırov düşmüş yamacları keçərək Laza kəndinə üz tutduq. Yürüyüşün uzunluğu meşə-dağ cığırları ilə təxminən 6-8 km-dir. Açıq havada yeriməyi sevənlər üçün mükəmməl məkandır, sizə məsləhətim qalın geyinin. 😀

İlk başlarda nəfəsimi tənmizləməkdə çətinlik çəksəm də bir müddət sonra hər şey qaydasına düşdü. Cığırda dağlar sizi əhatələyir, tamamilə bu dünyadan uzaqlaşa bilirsiniz. Şəhərin səs küyünü Qusarçayın şırıltısı əvəz edir. Ətrafda ancaq  dağlar və təpəliklər görünür. Hətta, mən bir ara özümü Alisanın möcüzələr diyarındayammış kimi hiss etdim. Dağların əhatəsində insan necə kiçik varlıqlar olduğumuzu dərk etməyə fürsət tapır.  Düşüncələrə dalmış yürüyüşə davam edərkən  yolüstü bu dağlar gözəlinin səsinə oyandım.

DSC_0242.JPG

Yol boyu itburnu və müxtəlif giləmeyvə kolları da gözümüzdən yayınmadı.

DSC_0049

Yolumuza qısa fasilələr verərək davam etdik. az getdik, çox getdik, dərə-təpə düz getdik. Nəhayət, bir neçə saatlıq yürüyüşdən sonra  Laza üfüqdə görünür. Kəndin valehedici mənzərəsi qarşısında yorğunluğum yadımdan çıxdı. Son dəfə nəfəsimizi dərib kəndə daxil olduq.

DSC_0020

Dağlar qoynundakı Laza

IMAG9146.jpg

Laza (Ləzə) kəndi Qafqaz sıra dağlarının şimal-şərqində, dəniz səviyyəsindən 4242 m hündürlükdə yerləşən Şahdağ yüksəkliyinin “Şah yaylaq” adlanan ətəyində salınıb.  Kənd sakinlərinin fikrinə görə onun adı  qədimdə burada yaşamış laz tayfalarının adı ilə bağlıdır. Azərbaycanın başqa bölgələrində də bu adda toponimlərə rast gəlinir. (Məsələn, Qəbələdə də Laza adlı kənd vardır.)

Kəndin təxminən 170 nəfər əhalisi var. Kəndin sakinləri ləzgilər olub, quşçuluq, iri və xırda buynuzlu heyvandarlıqla məşğul olurlar. Əhali ləzgi, azərbaycan və bir qismi də rus dilində danışırlar. Ləzgi dili Dağıstan dillərinin iber-qafqaz dil qrupuna aiddir.  Ləzgilər regionun ən qədim sakinləri hesab olunurlar və etnik psixologiyalarını əsrlər boyu qoruyub saxlamışlar. Bu onların daha çox ucqar ərazilərdə yaşaması ilə bağlıdır.

Şirin ləhçələri və qonaqpərvərliyi ilə ləzgilər olduqca mehriban insanlardır. Uzun yolda mehribanlaşmış bizlər də kəndə çatan kimi samovar çayı içərək söhbət etməyə başladıq. Atalarımız yaxşı deyib ki, birini tanımaq üçün gərək yol yoldaşı olasan. Belə yürüyüşlər bizim sağlamlığımız üçün faydalı olmaqla yanaşı təbiəti sevməyi aşılayır, yeni dostlar qazandırır.

DSC_0328

Qusar rayonunun Azərbaycanın şəlalələr diyarı adlandırılmasında  Lazanın rolu böyükdür. Qış aylarında Lazanı hər tərəfdənəhatə edən  şəlalələr donaraq nağıl kimi mənzərələr yaradır. Ona görə də qış turizmi və ekstrim idman növlərinin inkişafı üçün böyük potensialı var. Bunun üçün kənddə xidmət sahələri və infrastrukturun  inkişaf etdirilməsi gərəkdir. Bu yolla ekoturizmin inkişafına təkan vermək olar, hansı ki, bu da yerli kənd sakinləri üçün yeni gəlir sahələri yaradır.

Ən sonda bu möhtəşəm yürüyüş və unudulmaz xatirələr üçün Nukha Outdoor Cluba xüsusi təşəkkürlərimi bildirirəm.

P.S. Yürüyüşdən bəzi şəkilləri aşağıda yerləşdirirəm. Şəkillərin müəlliflik hüququ Nukha Outdoor Cluba məxsusdur.

Oxuduğunuz üçün təşəkkür edirəm. 🙂

Kuzundan Lazaya təbiət mənzərələri

IMAG9138DSC_0051

DSC_0038DSC_0080

DSC_0041

DSC_0171

DSC_0283IMG-20181125-WA0051

DSC_0273.JPG

 

 

“Günəbaxanların” hekayəsi

Günəbaxan – orta əsrlərdə Cənubi Amerikadan Avropaya gətirilmiş ən gözəl bitkilərdən biridir. Sarı rəngin də təsiri ilə qədim zamanlardan gözəllik,ümid və sevinc rəmzi hesab olunub. Latınca adı “Helianthus Annuus” (əslində bu söz yunan mənşəlidir, Helianthus – günəş, Annuus-çiçək) günəşin çiçəyi mənasına gəlir. Bunu bitkinin çiçək açdığı zaman günəşə bənzəməsi ilə izah edirlər. Digər tərəfdən çiçəyinin günəşə doğru istiqamətlənməsi də onun adını izah edən əsas səbəblərdən biri kimi götürülə bilər.

Heliotropik bitki olan günəbaxan gün ərzində günəşi izləyərək onun hərəkət istiqamətində şərqdən qərbə doğru fırlanır.  Elə buna görədir ki, spiritualizmdə onu sədaqətin rəmzi olaraq qəbul edirlər. Onun günəşə istiqamətlənməsinə səbəb auxin (oksin) adlı hormondur. Hansı ki, bu maddə çiçəyin üzərində olur və onun qaranlıqda qalan hissəsində toplanır, həmin hissə daha tez böyüyür və çiçək günəşə tərəf əyilir. Bu hormon bir növ bitkinin böyüməsinə və istiqamətinə nəzarət edir.

Qədim inanclarda Günəbaxan

Qədim yunan əsatirinə görə su pərisi Clytie günəş tanrısı Apollona aşiq olur və bir gün baxışlarını görüb segvisini anlayar deyə gözlərini çəkmədən günəş tanrısına baxırmış. Ancaq Apollon başqa birinə aşiq idi və onun sevgisinə qarşılıq vermir. Clytie buna görə çox kədərlnir və xəstə düşür. Digər yunan tanrıları onun bu halına kədərlənir və Clytieni gözəl sarı bir çiçəyə çevirməyi qərara alırlar. Clytie isə öz sevgisinə baxmağa davam edir, çiçəyi ilə daima günəşi izləyir. Beləliklə, bu kədərli hekayənin sonu gözəllər gözəli sarı bitkinin yaranması ilə bitir.

(P.s. Bir çox mənbələrdə günəbaxanın Avropaya orta əsrlərdə gətirildiyini yazılır, ancaq qədim yunan əsatirlərində necə yer alması haqqında məlumat qeyd edilmir.)

Vətəni olan Amerika qitəsində isə onu müqəddəs bitki olaraq görürdülər. Onun ilk dəfə indiki Meksika ərazisində mədəniləşdirildiyi düşünülür. Avropalılar günəbaxanı uzun müddət bəzək bitkisi kimi istifadə etsələr də, amerikan hinduları hələ qədim zamanlardan ondan qida məhsulu kimi istifadə edirdi. Bəzi alimlər onun qarğıdalıdan daha tez mədəniləşdirildiyini deyir.

Günəbaxan Peruda günəş tanrısının simvolu idi və ona ibadət edilirdi. Qədim and xalqları bayramlarında günəş rəqsləri edər, ölülərin məzarlarına günəbaxan tumu qoyardılar. O burada həm də bərəkət və sədaqətin rəmzi hesab olunurdu. Təxminən XVIII əsrdə isə İngilislər  ondan yağ almağa başladılar.

Rusiyada  Pravoslav Kilsəsinin Lent dövründə bir çox yağların istifadəsinə qadağa qoyması ilə günəbaxan yağı daha da məşhurlaşdı. XIX əsrdən etibarən V. S. Pustovoitin başçılığı ilə Krasnodarda geniş ərazilərdə günəbaxan əkilməyə başlanıldı. Onun günəbaxan əkini proqramı olduqca uğurlu alındı, məhsul bir neçə dəfə artdı. Buna görə onun şərəfinə bacarıqlı günəbaxan işçiləri üçün Pustovoit mükafatı da təsis edildi.

(Lent dövrü və ya Böyük Pəhriz bir çox xristian məzhəblərində Pasxa bayramından 40 gün əvvəl başlayan “orucluq” dövrü.)

Daha sonralar ABŞ-da ondan quşçuluq təsərrüfatında yem kimi istifadə edilməyə başlandı. Bundan sonra bitki yenidən vətəninə Amerika qitəsinə qayıtdı və əkin sahələrində yerini aldı. Bugün də Amerika qitəsində geniş sahələrdə becərilir.

1996-cı ildə günəbaxan bitkisinə yeni bir məna yükləndi. O, nüvə silahlarına və radioaktiv çirklənməyə məruz qalmayan dünyananın simvolu olaraq seçildi. Həmin vaxt Ukraynanın köhnə raket bazalarından birində yeni günəbaxan  toxumları əkilmişdir. Bununla da bitki sülhün simvolu halına gəlmiş və bəşəriyyətin gələcəyi üçün də ümid doğurmuşdur.

sunflowers 3.jpg

Sarının rəssamından “Günəbaxanlar”

Hə, gələk mənim ən sevdiyim rəsm əsərinə 🙂

“Sunflowers” Van Qoqun bir-birinə bənzəyən bir neçə rəsmini birləşdirən silsilə əsərin adıdır. Rəssamın 1887-ci ildən etibarən rəsm etməyə başladığı əsərlərdə əsasən sarı rəngdən istifadə edilmişdir. Əsərlərin birinci hissəsi Parisdə, ikinci hissəsi isə Arl qəsəbəsində ərsəyə gəlib.

Arlda sarı otaqları olan balaca bir evə köçən rəssam heyranı olduğu Paul Gauguinin onu evində ziyarət edəcəyini öyrənir.  Gauguinin otağını günəbaxan rəsmləri ilə dizayn etmək istəyir. Həmin dövrdə “Vazada Günəbaxanlar” əsərini çəkir.  Gauguin bu əsərləri çox bəyənir və ikisi bir müddət birlikdə işləyir. Bundan sonra rəssam bir neçə günəbaxanlar rəsmi daha çəkir. Ancaq, Gauguinlə aralarında problemlər yaranır,  daha sonra psixoloji sarsıntı keçirən Van Qoq  öz qulağını kəsir.

Birlikdə yaşadıqları dövrdə Gauguin Van Qoqu “Günəbaxanların rəssamı” (The Painter of Sunflowers) adlı əsərində aşağıdakı kimi rəsm edib.

Həmişə həyat və hisslərini rəsm əsərlərinə tökən rəssam sarı rəngi xoşbəxtliklə bağlayırdı. Əsərlərini həm də Niderland ədəbiyyatı və ənənələri ilə əsərlərini əlaqələndirirdi. Hansı ki, sarı burada sədaqət və xoşbəxtlik rəmzidir. Çətinliklərlə dolu həyatında özünü xoşbəxt hiss etdiyi dövrlərdə çəkdiyi əsərlərdə bu rəng daha çox nəzərə çarpır. Sarı həm də onun ən sevdiyi rəng idi.

Bu qədər çox günəbaxanlar əsəri çəkməklə O, bu bitkini öz simvolu halına gətirmişdi. Van Qoqun zehnində təbiəti və incəsənət bir-birinə bağlı idi. Açılmamış, tam açılmış və solmuş günəbaxanlar ilə gənclik, yetişkinlik və qocalığı simvolizə etmişdi.

Bu əsərlərin təsviri üçün sözlər kifayət etmir, ona görə də sizi “Günəbaxanlar” ilə baş-başa qoyuram.

Two Cut Sunflowers

 Vase with Twelve Sunflowers

Vase with Three Sunflowers

Still Life with Two Sunflowers

“Qlobal İstiləşmə”- Mif yoxsa Qaynar Reallıq?

Yayın gəlməsi və havanın həddən artıq istiləşməsi ilə çoxlarının istifadə etdiyi, amma mahiyyətindən xəbəri belə olmadığı bir ifadə var. Hansı ki, leksikonumuza təzə daxil olan vaxtlar çoxları onu ələ salırdı, hətta amerikanın, massonların oyunudur deyənlər də var idi. Hə, düz fikirləşirsiz Qlobal İstiləşməni deyirəm. İlk baxışdan çox da qorxunc səslənmir, hətta biraz xarici yemək adlarını da xatırladır. Bəs nədir bu Qlobal İstiləşmə?

Qlobal İstiləşmədən öncə gəlin birinci “İstixana Effekti” anlayışını başa düşək.

Təbiətdə adi halda mövcud olan karbon dioksid, metan  və s. kimi qazlar Yerdə günəş şüalarının paylanmasına təsir göstərməklə, onun temperaturunun nizamlanmasına kömək edir. Ancaq sənaye tullantıları, avtomobillərdən çıxan tüstülər , meşələrin qırılması atmosferdə bu qazların miqdarının artmasına gətirib çıxarır. Yer səthində “istixana qazları”nın miqdarı artdıqca onların birləşmələri (CO2, CH4, N2O, SF6 və s.) səmanı əhatə edən qaz örtüyü yaradır ki, bu da Günəşdən gələn şüaların əks olunmasına mane olur. İsti havanın yerə yaxın qatlarda toplanması isə Yer səthinin və atmosfer havasının həddən artıq qızmasına səbəb olur. Bu isə öz növbəsində temperaturun artmasına, buzlaqların əriməsinə və nəhayət iqlim dəyişikliyinə səbəb olur.

Hə, deməli havalar heç də öz-özündən istiləşmirmiş. Bu istiləşmə heç də bir anda ortaya çıxmayıb. Biz insanların da bu prosesdə kifayət qədər rolu var.  İllər ötdükcə yavaş-yavaş yüksələn temperatur artıq hiss oluna biləcək qədər artıb və artmağa davam edir. Aşağıdakı şəkillərdə Qlobal İstiləşmənin planetdə yaratdığı dəyişiklikləri daha aydın görə bilərsiniz.

 

Qorxuncdur elə deyilmi? Gözəl planetimiz hansı ara bu vəziyyətə düşdü?

Ancaq vəziyyət düşündüyümüzdən də ciddidir. Çünki, Qlobal İstiləşmə buzlaqların əriməsi ilə bərabər səhralaşma, quraqlıq kimi problemlərə də səbəb olur. Bu da öz növbəsində su və ərzaq probleminin dərinləşməsi deməkdir.

Temperatur yüksəldikcə bir çox bitki və heyvanların yaşayış yerləri dəyişikliklərə məruz qalır. Dağlarda şaquli zonallıq tədricən pozulduğundan burada yaşayan canlılar bu prosesdən daha çox əziyyət çəkirlər. Bir çox növlər sürətlə dəyişən şəraitə uyğunlaşa bilmədiyindən tamamilə yox olmaq təhlükəsi ilə qarşı-qarşıyadırlar.

Bəs bu şəkildə davam edərsə bizim axırımız necə olacaq?

Qlobal İstiləşmə Yer kürəsinin müxtəlif sahələrində fərqli şəkildə təzahür edir. Məsələn, qütb ətrafı ərazilərdə buzlaqların əriməsi okean suyunun səviyyəsini qaldırmaqla, sahilyanı ölkələrin su altında qalmasına səbəb olacaq. Materik daxili regionlarda isə yağış yağmadığından uzun müddətli quraqlıq və qıtlıq yaranacaq. Yağışın yağmaması çaylar və göllərin quruması deməkdir. Bu da onsuz da mənbələri limitli olan şirin su çatışmazlığına gətirib çıxaracaqdır.

Bəs insanlar Qlobal İstiləşmənin qarşısını almaq üçün hansı tədbirləri görüb və ya görür? Başda Kioto protokolu olmaqla dünyanın müxtəlif şəhərlərində müxtəlif ölkələr arasında təbiətin mühafizəsi və karbon emissiyalarının azaldılması ilə bağlı müqavilələr imzalanır. İqtsadi cəhətdən inkişaf etmiş sənaye ölkələri Qlobal İstiləşmənin intensivləşməsində baş rol oynayırlar. İmzalanmış müqavilələrə görə onlar sənaye tullantılarını müəyyən dərəcə azaltmağa söz versələr də çox vaxt bu razılaşmalara çox vaxt əməl olunmur. Çünki sənaye tullantılarının azaldılması həm də istehsal olunan məhsulun və əldə olunan gəlirin azalması deməkdir. Hal-hazırda bu ölkələr istehsalın azaldılmasındansa tullantısız sənaye və təkrar emal prosesinin genişləndirilməsində daha maraqlıdırlar.

İlk baxışda bütün bunlar sizə yad gələ bilər, bu haqda uzağı əriyən buz parçasının üzərində dayanan ağ ayının şəklini görmüsünüz. Bəs Azərbaycanda nə baş verir? Ölkəmizdə Qlobal İstiləşmənin təsirlərinə ilbəil yüksələn temperatur, yay fəslinin uzanması (fikir versəz görərsiz ki artıq az qala oktyabr ayına qədər hava sərinləşmir), qısalan və qarsız ötüşən qışlar, dağ buzlaqlarının əriməsiylə çayların daşması, sellərin daha tez-tez baş verməsi, mövsümlərə uyğun olmayan temperatur anomaliyaları, ən isti ayın temperatur göstəricisinin getdikcə artması və s. misaldır.

Havaların istiləşməsi həmçinin meşələrdə və əkin sahələrində yanğınların intensivləşməsi ilə nəticələnə bilir. Xəzər dənizi və çaylarda suyun temperaturunun yüksəlməsi burada yaşayan balıqların yaşayışına və xüsusilə də kürü tökməsinə əsaslı təsir göstərir. Bitkilərin vaxtından əvvəl çiçəkləməsi, alp çəmənliklərinin bozqırlarla əvəz olunması, orta sutkalıq temperaturun və illik yağıntıların artması (və ya azalması) səbəbindən vegetasiya dövrünün dəyişməsi həmçinin kənd təsərrüfatına da ciddi ziyan vurur və vuracaq.

Yaxşı bəs bu “Qlobal” səviyyədə gedən prosesə Siz necə təsir göstərirsiniz?
Bizim bu istiləşmədə heçmi payımız yoxdur ? Ya da bunun azalması üçün öz növbəmizdə nə edə bilərik? Zibilimizi yerə atmayaraq, yerli yersiz avtomobildən istifadə etməyərək, enerji və suya qənaət edərək, kağız tullantılarımızı mümkün qədər təkrar emala yönləndirərək biz də “planet”imiz üçün nəsə edə bilərsiz. Xoş xəbəri də verim ki, planetimiz “Ay Erası” (uzunmüddətli vulkanik partlayışlar dövrü), buzlaşma dövrləri görmüş dözümlü planetdi, temperaturun 5-10 dərəcə qalxması onun heç vecinə də olmayacaq. Olan sizə, mənə, bizə olacaq!

Təbiəti sevin və əlinizdən gəldikcə onu qoruyun. 💚

Elə yeri gəlmişkən George Carlinin planeti xilas etməklə bağlı çıxışını da yerləşdirək qalsın burda. 😀

Coğrafiya Haqqında Hər Şey

Əziz müəllimlər və coğrafiyaya marağı olan dostlar bu yazıda sizlər üçün çox faydalı olacaq bəzi linklər yerləşdirəcəyəm.

1.Yerin yaranması və inkişafı 

Bu linkə daxil olaraq Siz Yerin planetar və geoloji inkişafı haqqında vizual məlumat ala bilərsiniz. Sayta daxil olaraq səhifənin yuxarısında verilmiş  bölmədə ili (neçə milyon il əvvəl)  qeyd edərək onun keçmiş geoloji dövrdə necə göründüyünü öyrənə bilərsiniz. Həmçinin “axtarış” bölməsində  istədiyiniz ərazinin adını yazaraq onun qədim zamanlardakı görünüşü ilə tanış ola bilərsiniz.

http://dinosaurpictures.org/ancient-earth#170

2.  “Xəritə coğrafiyanın dilidir.”  

Xəritə ərəb mənşəli söz olub (خريطة) yer səthinin coğrafi vəziyyətinin kağız və s. üzərində təsviri mənasını verir. Hansı ki, coğrafiyanı onsuz təsəvvür etmək mümkün deyildir. Bu saytlarda isə istənilən məzmun və miqyaslarda verilmiş xəritələrdən rahatlıqla istifadə edə bilərsiniz. Hər kəs üçün rahat olsun deyə bir neçə dildə verilmiş saytlar yerləşdirəcəyəm.

http://cografyaharita.com/

https://www.worldatlas.com/

https://geographyofrussia.com/

3.Kartoqrafik Proyeksiyalar

Bilirsiniz ki, xəritələri kartoqrafik proyeksiyaların köməyi ilə əldə edirik. Bu saytda Siz kartoqrafik proyeksiyaların müxtəlif növləri ilə tanış ola bilər, xəritələrin hansı proyeksiyada necə alındığını müşahidə edə bilərsiniz.

https://www.jasondavies.com/maps/transition/

Elə yeri gəlmişkən xəritələrin hazırlandığı ArcGİS programı ilə daha yaxından tanış olmaq üçün Esri şirkətinin rəsmi web saytını da burada yerləşdirirəm.

https://www.esri.com/en-us/home

4. National Geographic

The National Geographic Magazine (NGM), 1888-ci ildən bəri yayımlanan coğrafiya jurnalıdır.  National Geographic Society’nin rəsmi yayım orqanıdır. Bu günə qədər fəaliyyətini davam etdirən jurnalda coğrafiya haqqında hər şey tapmaq mümkündür. Nəinki coğraflar, hər kəs bu jurnaldan və onun rəsmi saytından faydalana bilər.

https://www.nationalgeographic.com/ 

Bu isə Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyətinin rəsmi veb saytıdır.

http://gsaz.az/

Bu yerdə AMEA-nın akademik H.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunun rəsmi saytını da qeyd etməyi unutmayaq. Hər iki saytda ölkəmizdə coğrafiya elminin inkişafında baş verən yeniliklər və xəbərlər haqqında məlumat ala bilərsiniz.

http://www.igaz.az/

5. Uşaqlar üçün coğrafiya

Əgər övladlarınızında coğrafiyanı sevməsini və ümumi coğrafi biliklərə yiyələnməsini istəyirsinizsə bu linkdən yararlana bilərsiniz. İkinci linkdə isə müxtəlif coğrafi oyunlar tapa bilərsiniz.

https://www.kids-world-travel-guide.com/

https://kidsgeo.com/

NatGeo Kids

https://kids.nationalgeographic.com/

6. BBC Earth

BBC Earth-ün fəaliyyəti  NatGeo-ya olduqca yaxındır.

http://www.bbc.com/earth/world

BBC One kanalında yayımlanan ”Planet Earth”( Yer Planeti) sənədli filmini də ailəcə izləyə bilərsiniz. Həmçinin bu filmin türkcə tərcümə olunmuş versiyasını tapmaq mümkündür.

https://www.bbc.co.uk/programmes/b006mywy

7. UNESCO-nun Dünya Mədəniyyət Mirasları siyahısı

Ümumdünya irsi dünyada olan nadir abidə və təbii qoruqların qorunması ilə məşğul olur. Dünyanın müxtəlif yerlərindən olan tarixi və təbii abidələr siyahıya alınaraq qorunur.

http://whc.unesco.org/en/list

8. Yuxarıdakılardan əlavə bu mənbələrdən də yararlana bilərsiniz:

100-dən çox ölkədə fəaliyyət göstərən The World Wide Fund for Nature (WWF) dünyanın ən böyük təbiəti mühafizə təşkilatıdır.

https://www.worldwildlife.org/

Azərbaycandakı rəsmi saytları

http://wwf.panda.org/wwf_offices/azerbaijan/

“Bizim planetimiz, bizim evimiz”  şüarı ilə Greenpeace təşkilatı

https://www.greenpeace.org/international/

FAO (Food and Agricultural Organization of the United Nations)– BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı kənd təsərrüfatının inkişafı məsələləri üzrə hökumətlərarası təşkilatdır.

http://www.fao.org/home/en/

Geography Now– Youtube də hər dəfə başqa bir ölkə haqqında məlumatlar verən kanaldır.

https://www.youtube.com/GeographyNow

Geography.com saytın adı hər şeyi izah edir.

http://www.geography.com/

Dünya Çayları haqqında hər şey

https://www.internationalrivers.org/

Coğrafiya müəllimləri üçün

https://www.geography.org.uk/

Coğrafiya oxuyan tələbələr üçün:

https://www.thoughtco.com/geography-4133035

Cadugərlik, “Qara Ölüm” və Qara Pişiklər

Qədim zamanlardan bəri insanlar  təbiəti anlamağa çalışır, ətraflarında baş verən hadisələrə müəyyən mənalar yükləyirdilər. Bu da onlarda müxtəlif inancların formalaşmasına gətirib çıxarırdı. Bəzən əsrlər keçsə də, bu inanclar unudulmur, hətta qonşu xalqlara və yeni nəsillərə ötürülməklə yayılırdı. Bu inanclardan biri də qara pişiklərin uğursuzluq gətirməsi inancıdır. Bəs bu inancın kökündə hansı hadisələr dayanır?

Asanlıqla insanlara adaptasiya olub, onlarla birgə yaşamağa başlamış pişiklər bunun sonrakı nəsillərinə necə fəlakətlər törədəcəyindən xəbərsiz idilər. Siçanların Nil vadisində at oynatdığı, taxıl anbarlarını talan etdikləri bir dövrdə pişiklərin onları ovladığını görən insanlar ilk dəfə pişikləri əhilləşdirməyə başlamış, Firon daha çox məhsulu xilas edə bilmək üçün onlara toxunulmazlıq bəxş etmişdi. Bu dövrdən etibarən pişiklər Qədim Misirdə  müqəddəs sayılır, hətta tanrı kimi sitayiş də edilirdi. Firon insanüstü varlıq hesab olunduğundan, onun pişikləri də avtomatik olaraq həmin stastusu qazanırdı. Pişiklərin həmişə dörd ayaq üstünə düşməsi onların tanrı olması inancının daha da yayılmasına səbəb olmuşdu. Pişiklərin 9 canlı olduğu inancı da o dövrdə formalaşıb. Artıq pişiklər, sadəcə, pişik yox, həm də yarı tanrı hesab olunurdu və pişik öldürməyin cəzası edam idi. Pişik öz əcəli ilə öləndə digər dünyada fironla birləşə bilsin deyə mumyalanırdı. Pişiyi ölmüş ailələr yas saxlayar, dəfn olunan pişiyin yanına qiymətli əşyalar qoyardılar.

Beləcə, pişiklər öz qızıl dövrünü yaşadı. Lakin, bu dövr çox uzun çəkmədi. Avropada xristiyanlıqdan əvvəl pişikləri ilə məşhur tanrıça Freya doğum və sevginin rəmzi hesab edilir, cümə günləri onun adına yığıncaqlar keçirilirdi. Cümə günü həmin dövrdə müqəddəs hesab olunur, həmin gün evlənən cütlüklərin sonsuz sevgi ilə bir-birlərinə bağlandığına inanılırdı. Friday (cümə günü) sözü də onun adı ilə bağlı yaranıb. Xristiyanlığın Avropada əsas dinə çevrilməsindən sonra Freya  şeytan elan olundu və pişikləri də lənətləndi.

Pişiklərin, xüsusilə də qara pişiklərin uğursuz olması inancı İngiltərədə formalaşıb ordan da Avropa və digər ərazilərə yayılmışdı. O dövrdə evlərində pişik saxlayan insanlar daha çox kimsəsiz, kasıb və qoca qadınlar idi. Orta əsrlərdə bu yaşlı qadınların cadugərliklə məşğul olduğu, qara pişiklərin də gecələr şeytana çevirilməsi kimi miflər yarandı. Papa IX Gregorynin onları şeytanın rearkarnasiya etmiş bədəni adlandırması bu prosesi daha da sürətləndirmişdi. Çox güman ki, Papa bu ideyanı qədim yunan əsatirlərindən oğurlamışdı. Belə ki, Yunan mifologiyasına görə Zevsin arvadı Hera Herakılın doğumuna kömək etdiyi üçün Galinthias adlı qulu qara pişiyə çevirir. Bundan sonra O, yeraltı dünyasında cadugərlik tanrıçası Hecate ilə yaşamağa başlayır. Lənətlənmiş qara pişik ideyasını qədim yunanlardan oğurlayan Papa bunun minlərlə qadın və pişiyin ölümünə yol açacağından bəlkə də xəbərsiz idi. (Ya da heç vecinə də almamışdı.)

520f331ec440ab2d94d12f37e269ead1

Xalqın başını qatmaq üçün min bir oyundan çıxan kilsə öz gücünə güc qatmaq üçün bu dəfə qoca qadın və pişiklər üzərindən insanları ələ almağa başlamışdı. Hansı ki, cahil insanların başını bu şəkildə qatmaq çox asan idi. Daha sonralar kilsələrin ətrafında “erkəkləri özünə cəlb edən” dişi pişiklərin tanrıya hörmətsizlik etdiyi iddia edildi. Bu “şəhvətxor” canlıların şeytanın cadugər qadınlara cin olaraq verildiyi inancları yayılmağa başladı. Bu qadınların qara pişikləri öz qanı ilə əmizdirdiyinə inanıldığından pişik saxlayan qadınlar edam edilməmiş soyundurulur, bədənlərində üçüncü döş axtarılırdı. Bəzən, balaca bir ət xalı onu cadugər adlandırmağa bəs edirdi. Qara cadu etmələri bəhanəsi ilə minlərlə qadın və pişik diri-diri yandırıldı. Fransada kral XVIII Louis qadağan edənə qədər hər ay minlərlə pişik qətl edildi, ya yayndırıldı, ya da diri-diri torpağa basdırıldı.

Bu proses Avropada pişik sayını ciddi şəkildə azaltdı. Təbii ki, bu hadisə meydanı siçanlara verdi, onlar da rahatlıqla çoxaldılar, sayları minləri ötdü. Digər tərəfdən Səlib yürüşlərindən qayıdanlar özləri ilə qara siçanları və qara siçanlar da vəbanı Avropaya gətirdi. Xəstəliklər artdı, anbarlar siçanlar tərəfindən işğal edildi. İtaliyadan Avropanın digər bölgələrinə də yayılan vəba 1346-1353-cü illərdə minlərlə insanı öldürdü.

Bunun insan oğluna dərs olduğunu düşünürsünüzsə, sonunu gözləyin. Bu dəfə də xəstəliyin yayılma səbəbinin pişiklər olduğu düşünüldü, onlara qarşı qətliam daha da artdı. Hətta bu dəfə itlər də xəstəlik yaymaqda günahlandırılıb pişiklərlə birgə yandırıldı. Həmin dövrdə İngiltərədə heç pişik qalmamışdı. Bəzi Avropa ölkələri ərazisinə pişik gətirilməsini və evdə pişik saxlamağı qadağan etdi. Bu “qara ölüm”-ün şiddətini daha da artırmasına səbəb oldu. Çox az insan evlərindəki pişikləri qoruyub saxladı. Nəhayət, onların vəbadan nisbətən daha az əziyyət çəkdikləri digər insanların nəzərinə çarpdı. Xəstəliyin qara siçanların bədənində yaşayan bitlər tərəfindən yayıldığı ortaya çıxdı. Pişiklərə qoyulan qadağalar götürüldü, “hərəyə bir pişik saxlayaq” prinsipi ilə Avropada az qala yox olmaq üzrə olan sayları bərpa olumağa başladı.

 

Bugün  qara pişiklər bir çox ölkələrdə etibarını nisbətən bərpa edib. Bir zamanlar kökü kəsilmək üzrə olduğu İngiltərədə indi qara pişiklər uğurlu hesab edilir, xüsusilə də toy günü gəlinə qara pişik hədiyyə etməyin onların evliliklərini daha gözəlləşdirəcəyinə inanılır. Bununla belə heyvan sığınacaqlarında ən az sahiblənilən pişiklər qara pişiklərdir.

Cahillikdə orta əsrlərin  xristiyan cəmiyyətindən geri qalmayan insanlar  hələ də, qara pişiklərin uğursuz olduğuna inanır, qarşılarından keçən qara pişiyi qovur, hətta daşlayırlar. Əgər qarşınıza qara pişik çıxıbsa, bu o deməkdir ki, heyvan harasa gedir. Yoxsa heç bir heyvanın, hələ də pişik kimi vecsiz bir varlığın işini gücünü atıb sizə uğursuzluq etmək kimi məqsədi ola bilməz. Həyatınızda baş verən uğursuz hadisələri batil inanclara bağlamamışdan əvvəl, heç olmazsa, oturub bu inancın haradan gəldiyini və necə formalaşdığını bir araşdırın.

Səhranın mavi adamları: Tuareqlər

1000 ildən artıq müddətdir ki, Saxara səhrasında yarımköçəri həyat tərzi yaşamış, təxminən 1-2 milyonluq əhalisi ilə Şimali Afrikada varlığını davam etdirən qəribə bir qəbilə var: Tuareq qəbiləsi

Qədim əfsanələrə görə bu tayfanın əsası Buktu adlı qadın tərəfindən qoyulmuşdur. Bu tayfanı digərlərindən fərqləndirən əsas cəhət isə əksəriyyətinin müsəlman olduğu qəbilədə qadınların deyil, kişilərin örtünməsidir. Oğlanlar yetkinliyə qədəm qoyanda onlara artıq böyüdüklərinin simvolu olaraq mavi şal verilir. Qadınlar üzlərini örtməsələr də, kişilərin yalnız gözləri görünə bilər. Yetkin kişilər qadınların, yad adamların və evlilik yoluyla qohum olduqları insanların yanında mavi çadra taxırlar.  Burada nəsil ana xətti ilə davam edir.

Bütün bu adətlərin formalaşmasının kökündə coğrafi şərait durur. Əsasən tropik iqlimin hakim olduğu bölgələrdə yaşayan bu insanlar günəşin təsirindən qorunmaq üçün bədənlərinin müxtəlif hissələrini örtürlər. Zaman keçdikcə bu adət-ənənə halını alır. Tədricən əlverişsiz şəraitdə yaşamağa uyğunlaşan bu insanların immun sistemi güclənir və həşaratlara qarşı həssaslıqları azalır. Əkinçilik üçün uyğun şərait və daimi yem ehtiyatı olmadığından köçəri maldarlıqla məşğul olurlar. Bu da onların həyat tərzinin formalaşmasında aparıcı rol oynayan amildir.

1828-0-ebaa6b13ab67b12ddbed1f26aa147061

Tuareqlər boz səhranın digər tayfalarından  geyindikləri rəngarəng çadraları ilə seçilirlər.  Sarğı vasitəsilə üzlərini, alınlarnı bağlayırlar. Hətta, gecələr də çadranı çıxarmırlar. Qadınlar isə əksinə, daha sərbəstdir və  üzü açıq gəzirlər. Əsasən mavi rəngdə çadra geyinən bu kişilər dünyada “Səhranın mavi adamları” kimi tanınırlar. Qədim adətlərə görə Tuareq kişisi üzünü görən yad insanları öldürməli idi. Əgər öldürə bilməsəydi, o zaman intihar etməli idi. Ona görə hələ də, səhrada tuareqlə qarşılaşmaq uğursuzluq hesab edilir.

1828-1-ebaa6b13ab67b12ddbed1f26aa147061

Tuareq qəbiləsində  qadınlar daha çox azadlığa malikdirlər. Onlar mülkiyyət hüququ ilə yanaşı, ailədə və ağsaqqallar şurasında  böyük hörmət sahibidirlər.  Ailələrin yaşadığı çadırlar və kiçik alaçıqlar  qadının mülkü hesab edilir və burada da qadının sözü keçir. Onlar kişilərə nisbətən daha savadlıdırlar. Tuareq kişiləri ərəb, qadınlar isə həmçinin bərbərlərin qədim əlifbası olan tifinaqı da istifadə edirlər.

Qadınlar həm də, evlənmək istədikləri kişiyə təsirli şeir yazmalıdırlar. Qadınlar üçün evlilik prosesi çox sadədir, çünki boşandıqdan sonra uşaqlar və mülkün hamısı onlara qalır. Həmçinin, qadının ailəsi qızlarının artıq subay və yeni münasibətlərə açıq olduğunu  göstərən yığıncaq edirlər.

26731328_1808396339171145_975783254619339522_n

 

Mali, Niger, Liviya, Əlcəzair və Çad kimi Saxara ölkələrində kiçik topluluqlar şəkilində yaşayan tuareqlər artıq buranın daimi sakininə çevriliblər. Onlar çox güman ki, vaxtilə bura ərəbdilli ölkələrdən köç etmiş, sonra Böyük Səhrada məskunlaşmışlar. Səhranın cənubundan Aralıq dənizinə qədər olan ərazidə ticarət və maldarlıqla məşğul olan bu insanlar səhra ölkələrinin iqtisadiyyatında mühüm rol oynayırlar. Çətin həyat şəraiti ilə bağlı güclü və dözümlü olan tuareqlər səhranın hər tərəfinə səyahət edərək ticarətin inkişafına da təkan verirlər.